Từ mô hình Sín Chéng đến cơ hội nâng giá trị sa nhân, thảo quả tại Lào Cai

Việc nghiệm thu thiết bị sơ chế, chế biến sa nhân, thảo quả tại xã Sín Chéng tạo cơ sở ban đầu để đánh giá khả năng đưa công nghệ vào thực tế. Nếu đáp ứng được yêu cầu về kỹ thuật, chi phí và khả năng vận hành, mô hình có thể được nghiên cứu nhân rộng tại những vùng sản xuất phù hợp trên địa bàn tỉnh Lào Cai.

Nhân rộng ở đây không có nghĩa sao chép một loại thiết bị cho mọi địa phương. Mỗi vùng có quy mô nguyên liệu, địa hình, điều kiện giao thông và tập quán sản xuất khác nhau. Công suất máy, cách tổ chức vận hành và phương án đầu tư vì vậy cần được tính toán theo sản lượng thực tế của từng vùng.

Sín Chéng có thể được xem như một điểm thử nghiệm để làm rõ những yếu tố cốt lõi: thiết bị có hoạt động ổn định không, chất lượng sản phẩm sau chế biến được cải thiện như thế nào, mức giảm hao hụt ra sao và chi phí vận hành có phù hợp với khả năng của người dân hay không.

Khi những câu hỏi này được trả lời bằng số liệu cụ thể, mô hình sẽ có căn cứ thuyết phục hơn để chuyển từ quy mô đề tài sang ứng dụng trong sản xuất.

Ông Lê Nguyên Đạt - Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (Người đứng ngoài cùng bên trái) - Trưởng đoàn công tác đã tổ chức nghiệm thu đề tài nghiên cứu “Công nghệ và thiết bị sơ chế, chế biến sa nhân, thảo quả” tại xã Sín Chéng, tỉnh Lào Cai. (Ảnh: Giàng Dung)

Điểm đáng chú ý nhất của công nghệ là khả năng đưa khâu sơ chế đến gần nơi sản xuất sa nhân, thảo quả. Khoảng cách từ nơi thu hoạch đến điểm chế biến càng ngắn, người dân càng có điều kiện xử lý sản phẩm kịp thời, hạn chế hao hụt và chủ động hơn về chất lượng đầu ra.

Nếu mô hình được nhân rộng theo các cụm vùng nguyên liệu, Lào Cai có thể từng bước hình thành mạng lưới điểm sơ chế tại chỗ. Các điểm này có thể được tổ chức theo quy mô hợp tác xã, tổ hợp tác hoặc nhóm hộ, thay vì từng gia đình đầu tư riêng lẻ.

Cách làm này giúp giảm áp lực vốn ban đầu, khai thác thiết bị hiệu quả hơn và tạo điều kiện thống nhất quy trình chế biến. Khi sản phẩm của nhiều hộ được sơ chế theo cùng một tiêu chuẩn, vùng nguyên liệu sẽ có nguồn hàng đồng đều hơn, thuận lợi cho phân loại, đóng gói và kết nối với doanh nghiệp thu mua.

Đây là bước chuyển quan trọng từ sản xuất riêng lẻ sang tổ chức theo chuỗi. Người dân không chỉ bán những gì mình thu hoạch được, mà có thể tham gia tạo ra sản phẩm đã qua xử lý, có chất lượng ổn định và giá trị thương mại cao hơn.

Lợi ích đầu tiên của công nghệ thuộc về người trồng. Thiết bị phù hợp có thể giúp giảm công lao động, rút ngắn thời gian sơ chế và hạn chế tổn thất sau thu hoạch. Phần sản phẩm trước đây bị giảm chất lượng hoặc hao hụt có cơ hội được giữ lại, qua đó cải thiện hiệu quả của mỗi vụ sản xuất.

Lợi ích thứ hai nằm ở khả năng nâng giá trị hàng hóa. Sa nhân, thảo quả sau chế biến có chất lượng đồng đều, thuận lợi trong bảo quản và vận chuyển sẽ có vị thế tốt hơn so với sản phẩm chỉ được thu gom ở dạng nguyên liệu ban đầu.

Khi chất lượng được kiểm soát, người sản xuất cũng có thêm cơ sở để tham gia các hợp đồng tiêu thụ ổn định, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào giao dịch nhỏ lẻ và biến động giá tại từng thời điểm.

Lợi ích thứ ba là phần giá trị kinh tế được giữ lại ngay tại địa phương. Nếu hoạt động sơ chế, phân loại và đóng gói được thực hiện gần vùng nguyên liệu, cơ hội tạo việc làm sẽ không chỉ nằm ở khâu trồng và thu hái. Các dịch vụ vận chuyển, vận hành thiết bị, bảo dưỡng, thu mua và tiêu thụ sản phẩm cũng có điều kiện phát triển.

Từ một loại cây trồng, địa phương có thể hình thành thêm nhiều hoạt động kinh tế phụ trợ. Giá trị của sa nhân, thảo quả khi đó không chỉ được tính bằng sản lượng thu hoạch, mà còn bao gồm giá trị tạo ra từ sơ chế, dịch vụ và liên kết thị trường.

Công nghệ sơ chế mới là tầng đầu tiên của chuỗi giá trị. Khi nguồn nguyên liệu đạt chất lượng ổn định, Lào Cai có thêm điều kiện thu hút doanh nghiệp tham gia chế biến sâu, phát triển các sản phẩm từ sa nhân, thảo quả phục vụ lĩnh vực dược liệu, gia vị và những ngành hàng có liên quan.

Quá trình này có thể mở thêm không gian cho hợp tác xã và doanh nghiệp địa phương. Thay vì chủ yếu thu mua rồi chuyển nguyên liệu ra ngoài tỉnh, các chủ thể kinh tế có thể tham gia sâu hơn vào khâu phân loại, chế biến, đóng gói và xây dựng thương hiệu.

Đây cũng là cơ sở để từng bước gắn sản phẩm với vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn chất lượng. Khi thị trường nhận diện được nguồn gốc và chất lượng ổn định, giá trị của sản phẩm sẽ không còn phụ thuộc hoàn toàn vào sản lượng hay biến động thu mua ngắn hạn.

Tuy nhiên, triển vọng ấy phụ thuộc vào khả năng kết nối giữa công nghệ, vùng nguyên liệu và đầu ra. Thiết bị dù hoạt động tốt nhưng không có sản lượng đủ lớn hoặc thiếu thị trường tiêu thụ thì hiệu quả đầu tư vẫn bị hạn chế.

Khả năng nhân rộng mô hình trên phạm vi toàn tỉnh cần được nhìn theo hướng có chọn lọc. Những khu vực có vùng nguyên liệu tập trung, sản lượng tương đối ổn định và có tổ chức sản xuất phù hợp sẽ thuận lợi hơn trong việc đầu tư điểm sơ chế.

Sản phẩm thảo quả sau chế biến. (Ảnh: Giàng Dung)

Trước khi mở rộng, mô hình tại Sín Chéng cần tiếp tục được đánh giá bằng những chỉ số cụ thể như chi phí đầu tư, năng lượng tiêu hao, công suất thực tế, tỷ lệ hao hụt, chất lượng sản phẩm và chênh lệch giá trị trước và sau chế biến.

Các kết quả này sẽ giúp xác định thiết bị phù hợp với hộ gia đình, nhóm hộ hay hợp tác xã; đồng thời làm rõ thời gian thu hồi vốn và khả năng duy trì hoạt động sau khi đề tài kết thúc.

Nếu chứng minh được hiệu quả, mô hình tại Sín Chéng có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong quá trình chuyển đổi phương thức sản xuất sa nhân, thảo quả của Lào Cai. Từ bán nguyên liệu, người dân có thể tiến tới cung cấp sản phẩm được sơ chế theo quy trình; từ sản xuất riêng lẻ, các hộ có thể liên kết để hình thành vùng hàng hóa có chất lượng ổn định.

Khi ấy, giá trị lớn nhất của công nghệ không nằm ở số lượng thiết bị được lắp đặt, mà ở khả năng tạo thêm thu nhập cho người dân, việc làm cho khu vực nông thôn và nguồn lợi kinh tế lâu dài cho địa phương.