Từ sức dân và nguồn lực chính sách, mở đường đổi thay vùng cao Lào Cai

Ở nhiều vùng cao Lào Cai, một con đường bê tông không đơn thuần là công trình giao thông. Đó còn là kết quả của quá trình vận động, thuyết phục và thống nhất lợi ích giữa chính quyền với người dân. Bởi để mở được một tuyến đường qua sườn núi, đôi khi điều khó nhất không phải là tìm máy móc hay vật liệu, mà là tạo được sự đồng thuận để mỗi gia đình sẵn sàng chia sẻ một phần đất đai, tài sản và công sức.

Thực tế giai đoạn 2021–2025 cho thấy, sức dân đã trở thành nguồn lực quan trọng trong phát triển giao thông nông thôn tại Lào Cai. Toàn tỉnh huy động, lồng ghép khoảng 4.598 tỷ đồng đầu tư hệ thống giao thông; từ các nguồn lực này, địa phương đã kiên cố hóa 3.850 km đường giao thông nông thôn, mở mới gần 500 km nền đường.

Đáng chú ý, đóng góp của người dân không chỉ được tính bằng tiền mặt hay ngày công lao động. Đó còn là những diện tích đất được tự nguyện hiến tặng, những công trình phụ trợ được tháo dỡ, những vườn cây đang cho thu hoạch được nhường chỗ để tuyến đường có thêm mặt bằng.

Tại xã Xuân Quang, hơn 500 hộ dân đã hiến khoảng 85.000 m² đất phục vụ xây dựng đường giao thông. Ở xã Việt Hồng, gần 70 hộ dân hiến đất mở tuyến đường dài 3,8 km; có gia đình tự nguyện chặt bỏ hơn 400 cây quế đang cho thu hoạch để dành mặt bằng cho công trình. Những con số ấy cho thấy sức mạnh của sự đồng thuận khi người dân hiểu rõ lợi ích lâu dài mà công trình mang lại.

Ông Vũ Đình Tới ở xã Mậu A đã tự nguyện phá bỏ toàn bộ hàng rào dài 40 mét vừa xây dựng.

Tinh thần ấy tiếp tục được thể hiện tại xã Mậu A. Hơn 200 hộ dân đã hiến đất, góp phần mở trên 10 km đường giao thông. Trong đó, việc ông Vũ Đình Tới tự nguyện phá bỏ 40 m hàng rào của gia đình để nhường mặt bằng làm đường là một câu chuyện giàu ý nghĩa. Một phần tài sản riêng được chia sẻ vì lợi ích chung, để con đường rộng hơn, việc đi lại và giao thương của cả cộng đồng thuận lợi hơn.

Tại xã Mỏ Vàng, người dân ở các thôn Khe Trầu, Sài Lương 3, Suối Dầm cũng chung tay hiến đất, chặt bỏ cây cối, nhường diện tích hoa màu, góp tiền và ngày công để triển khai các công trình giao thông. Năm 2026, địa phương có 9 dự án giao thông với tổng vốn đầu tư công được bố trí hơn 21 tỷ đồng. Sự tham gia của cộng đồng góp phần tháo gỡ khó khăn về mặt bằng, tạo điều kiện để các công trình được triển khai và kết nối các khu dân cư.

Điểm chung ở những địa bàn này là việc huy động sức dân không nên chỉ dừng ở lời kêu gọi đóng góp. Người dân cần được tham gia bàn bạc, lựa chọn phương án, giám sát quá trình thực hiện và trực tiếp hưởng lợi từ công trình. Khi quyền lợi thiết thực được đặt ở vị trí trung tâm, việc hiến đất, góp công không còn là sự vận động mang tính phong trào mà trở thành lựa chọn tự giác của cộng đồng.

Lãnh đạo xã Mỏ Vàng trực tiếp kiểm tra việc giải phóng mắt bằng tại các thôn.

Nếu sức dân là nền tảng thì nguồn lực từ Nhà nước và các chương trình mục tiêu quốc gia chính là điều kiện để những ý tưởng mở đường trở thành công trình cụ thể.

Đối với địa bàn miền núi, nơi địa hình bị chia cắt bởi núi cao, vực sâu, nền đá phức tạp, chi phí xây dựng thường cao hơn nhiều so với khu vực đồng bằng. Có những đoạn đường người dân đã sẵn sàng hiến đất, góp công nhưng việc thi công vẫn gặp trở ngại vì phải xử lý khối lượng đá lớn, cần phương tiện chuyên dụng và nguồn kinh phí vượt quá khả năng đóng góp của cộng đồng.

Thực tế tại tuyến đường Sa Pả - Ngam Lâm, xã Mường Khương, được báo chí phản ánh trong năm 2026, cho thấy có những đoạn nền đường sau khi san gạt xuất hiện nhiều khối đá lớn, khiến việc thi công phải tạm dừng để xử lý. Đây là vấn đề cần được tính đến trong quá trình phân bổ vốn: những địa bàn càng khó khăn càng cần cơ chế hỗ trợ phù hợp với điều kiện địa hình và chi phí thực tế.

Bên cạnh nguồn vốn đầu tư hạ tầng, các chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi còn tạo điều kiện để địa phương triển khai nhiều công trình thiết yếu, hỗ trợ nhà ở, phát triển sản xuất và cải thiện sinh kế.

Kết quả triển khai giai đoạn 2021–2025 cho thấy, 100% xã của tỉnh có đường ô tô đến trung tâm được rải nhựa hoặc bê tông; trên 95% thôn có đường ô tô được cứng hóa; 98% hộ dân sử dụng điện lưới quốc gia và 93,5% hộ được sử dụng nước sinh hoạt hợp vệ sinh. Đến hết năm 2025, tỷ lệ hộ nghèo toàn tỉnh giảm còn 5,5%, bình quân mỗi năm giảm trên 4%; thu nhập bình quân của đồng bào dân tộc thiểu số đạt trên 33 triệu đồng/người/năm.

Những kết quả này cho thấy đầu tư hạ tầng và thực hiện chính sách giảm nghèo cần được đặt trong một chỉnh thể thống nhất. Một tuyến đường được xây dựng không chỉ giúp người dân đi lại thuận lợi mà còn tạo điều kiện vận chuyển nông sản, tiếp cận thị trường, đưa hàng hóa đến các điểm tiêu thụ và thu hút các hoạt động dịch vụ.

Nói cách khác, giá trị của con đường không chỉ nằm ở số kilômét được bê tông hóa, mà còn ở những cơ hội kinh tế được mở ra sau khi công trình hoàn thành.

Nhiều hộ tự nguyện hiến đất, góp công để mở rộng những tuyến đường kết nối các thôn, bản tại tuyến đường Sa Pả - Ngam Lâm, xã Mường Khương, tỉnh Lào Cai.

Tại xã Nậm Có, nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia đã góp phần đầu tư nhiều tuyến đường liên thôn, trục xã, cùng các công trình thủy lợi, trường học, nhà văn hóa và trạm y tế. Địa phương hiện đạt 8 tiêu chí trong Bộ tiêu chí nông thôn mới; hệ thống thủy lợi bảo đảm nước tưới cho toàn bộ diện tích sản xuất nông nghiệp.

Không chỉ đầu tư hạ tầng, năm 2025, xã còn hỗ trợ 250 con giống trâu, bò, ngựa cho các hộ nghèo, cận nghèo và hộ mới thoát nghèo phát triển chăn nuôi; hoàn thành 109 căn nhà thuộc chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát.

Cách làm này gợi mở một hướng tiếp cận quan trọng: muốn giảm nghèo bền vững, không thể chỉ tập trung xây dựng công trình mà phải đồng thời tạo điều kiện để người dân có việc làm, có tư liệu sản xuất và có khả năng nâng cao thu nhập.

Thực tế tại Mậu A và Mỏ Vàng cũng cho thấy giao thông chỉ thực sự phát huy giá trị khi được kết nối với các lợi thế sản xuất của địa phương. Mậu A có những sản phẩm nông nghiệp như chè, cá tầm, cá hồi và vùng trồng măng. Mỏ Vàng có tiềm năng phát triển vùng nguyên liệu, nông nghiệp và các sản phẩm gắn với điều kiện tự nhiên, văn hóa địa phương. Những lợi thế ấy cần hệ thống giao thông thuận lợi để vận chuyển vật tư, thu hoạch, sơ chế và đưa sản phẩm đến thị trường.

Đối với người sản xuất, đường thuận lợi đồng nghĩa với việc giảm bớt chi phí vận chuyển, hạn chế hao hụt nông sản và có thêm cơ hội tiếp cận thương lái, hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua. Đối với doanh nghiệp, hạ tầng tốt hơn giúp giảm chi phí tổ chức sản xuất, tăng khả năng tiếp cận vùng nguyên liệu và mở rộng liên kết với các hộ dân.

Bởi vậy, đầu tư giao thông cần đi cùng tổ chức lại sản xuất, phát triển hợp tác xã, kết nối doanh nghiệp và xây dựng đầu ra ổn định cho sản phẩm. Thay vì chỉ hỗ trợ người dân sản xuất nhỏ lẻ, cần từng bước hình thành mối liên kết giữa vùng nguyên liệu, chế biến và tiêu thụ. Khi đó, hạ tầng giao thông mới thực sự trở thành một bộ phận của chuỗi giá trị kinh tế địa phương.

Từ sức dân và nguồn lực chính sách từ nguồn lực các Chương trình Mục tiêu Quốc gia nhằm hoàn thiện kết cấu hạ tầng và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội tại Lào Cai.

Bước sang giai đoạn 2026–2030, yêu cầu phát triển giao thông nông thôn tại Lào Cai tiếp tục được đặt ra với những mục tiêu cụ thể. Nghị quyết số 46-NQ/TU ngày 3/2/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Lào Cai xác định định hướng phát triển giao thông nông thôn giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2040. Tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030 tiếp tục mở mới, nâng cấp ít nhất 2.500 km đường giao thông nông thôn, phấn đấu trên 80% đường giao thông nông thôn tại các xã được nhựa hóa hoặc bê tông hóa.

Đáng chú ý, Nghị quyết số 23/2026/NQ-HĐND của HĐND tỉnh Lào Cai về phân bổ vốn thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026–2030 quy định tối thiểu 90% vốn đầu tư phát triển được phân bổ cho cấp xã. Đây là định hướng quan trọng nhằm đưa nguồn lực đến gần hơn với cơ sở, nơi trực tiếp nắm bắt nhu cầu và điều kiện thực tế của người dân.

Tuy nhiên, phân cấp nguồn lực cần đi cùng nâng cao năng lực tổ chức thực hiện, công khai phương án đầu tư và tăng cường giám sát cộng đồng. Việc lựa chọn công trình phải căn cứ vào nhu cầu thực tế, khả năng kết nối vùng sản xuất, hiệu quả sử dụng và điều kiện bảo đảm duy tu, bảo dưỡng sau đầu tư.

Đặc biệt, với những địa bàn núi đá, cần có phương án kỹ thuật và định mức kinh phí phù hợp, tránh tình trạng người dân đã hiến đất, góp công nhưng công trình kéo dài do thiếu nguồn lực xử lý nền đường.

Mặt khác, huy động sức dân phải dựa trên tinh thần tự nguyện, phù hợp với điều kiện từng hộ, không tạo áp lực hoặc trở thành gánh nặng đối với những gia đình còn khó khăn. Nhà nước vẫn phải giữ vai trò đầu tư, hỗ trợ kỹ thuật, bảo đảm chất lượng và bố trí nguồn lực đối với những công trình vượt quá khả năng đóng góp của cộng đồng. Đây là nguyên tắc quan trọng để việc phát huy nội lực không trở thành sự chuyển giao trách nhiệm đầu tư từ Nhà nước sang người dân.

Suy cho cùng, giảm nghèo không chỉ là đưa một hộ gia đình ra khỏi danh sách hộ nghèo, mà quan trọng hơn là tạo điều kiện để họ có khả năng duy trì cuộc sống ổn định, chủ động phát triển kinh tế và không tái nghèo khi gặp biến cố.

Từ những mét hàng rào ở Mậu A, những diện tích đất được người dân Xuân Quang, Việt Hồng tự nguyện hiến tặng, đến các công trình đang triển khai tại Mỏ Vàng, có thể thấy sức dân là nguồn lực quan trọng trong hành trình phát triển vùng cao Lào Cai. Nhưng để nguồn lực ấy phát huy hiệu quả, cần có chính sách phù hợp, đầu tư đúng trọng tâm và sự đồng hành trách nhiệm của chính quyền các cấp.

Những con đường bê tông đang nối dài qua các triền núi vì thế mang ý nghĩa lớn hơn một công trình hạ tầng. Đó là kết quả của sự gặp gỡ giữa chủ trương đúng, chính sách sát thực tế và tinh thần tự lực của cộng đồng. Khi người dân được tham gia làm chủ quá trình phát triển, khi nguồn lực Nhà nước được sử dụng đúng nơi, đúng việc, mỗi tuyến đường sẽ trở thành nền tảng để mở rộng sản xuất, cải thiện thu nhập và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Đường đã mở, nhưng hành trình phát triển còn tiếp tục. Điều quan trọng là làm sao để mỗi kilômét đường mới không chỉ nối những bản làng với nhau, mà còn nối người dân vùng cao với thị trường, việc làm và những cơ hội vươn lên bằng chính sức lao động của mình.