Thợ khắc gỗ phố Hàng Quạt tìm cách giữ nghề giữa sức ép thị trường

8 giờ sáng, khi phố Hàng Quạt bắt đầu nhộn nhịp, cửa hàng Phúc Lợi tại số 6 Hàng Quạt đã thu hút sự chú ý của nhiều du khách bởi những sản phẩm gỗ được chạm khắc tỉ mỉ. Bên trong cửa hàng, ông Phạm Ngọc Toàn vẫn miệt mài với công việc khắc dấu, làm khuôn bánh, khuôn oản và các sản phẩm thủ công từ gỗ.

Từng đường đục, nét khắc đòi hỏi sự chính xác, khéo léo và kinh n.hiệm của người thợ. Công việc tưởng chừng ít thay đổi qua năm tháng nhưng đang chịu tác động không nhỏ từ sự chuyển dịch của thị trường, khi các sản phẩm sản xuất hàng loạt ngày càng phổ biến.

Không chỉ phải cạnh tranh về giá thành, những người làm nghề thủ công còn đứng trước yêu cầu thay đổi mẫu mã, đáp ứng thị hiếu khách hàng và tìm kiếm những phương thức kinh doanh phù hợp để duy trì hoạt động.

Ông Phạm Ngọc Toàn cần mẫn chế tác các sản phẩm khắc gỗ thủ công tại cửa hàng Phúc Lợi trên phố Hàng Quạt.

Lấy sự khác biệt làm lợi thế cạnh tranh

Cách đó không xa, tại số 59 Hàng Quạt, ông Phạm Văn Quang vẫn gắn bó với nghề làm khuôn bánh, khuôn xôi và khuôn oản bằng gỗ. Những chiếc khuôn mang họa tiết truyền thống, từ hoa lá, cá chép đến rồng phượng, được ông chế tác theo yêu cầu của khách hàng.

Theo ông Quang, sự phát triển của các sản phẩm công nghiệp, đặc biệt là khuôn nhựa được sản xuất hàng loạt, đã tạo ra sức ép cạnh tranh đối với nghề làm khuôn gỗ thủ công. Với quy mô sản xuất nhỏ và phần lớn công đoạn được thực hiện bằng tay, người thợ khó có thể cạnh tranh về số lượng cũng như giá bán.

“Mình không thể cạnh tranh với hàng Trung Quốc về số lượng hay giá cả được, vì sức người có hạn. Cái để mình giữ chân khách hàng chính là cái hồn cốt và nghệ thuật thổi vào sản phẩm”, ông Quang chia sẻ.

Thay vì chạy theo sản lượng, ông Quang lựa chọn tập trung vào chất lượng chế tác, tính thẩm mỹ và khả năng đáp ứng những yêu cầu riêng của khách hàng. Đây cũng là lợi thế giúp sản phẩm thủ công tạo được sự khác biệt so với hàng sản xuất đại trà.

Với ông, mỗi chiếc khuôn không đơn thuần là một dụng cụ tạo hình mà còn thể hiện kỹ năng và sự sáng tạo của người làm nghề.

“Cái này nó là thủ công và cái thủ công thì nó không giống nhau”, ông Quang nói.

Theo người thợ lâu năm, để hoàn thiện một sản phẩm, kỹ thuật chạm khắc chỉ là một phần của quá trình chế tác. Điều quan trọng không kém là khả năng quan sát, cảm nhận và thể hiện được đặc điểm riêng của từng mẫu thiết kế.

Ông kể, có lần một khách hàng gửi hình ảnh con chó đang thè lưỡi để đặt làm khuôn gỗ. Để đáp ứng yêu cầu, người thợ không chỉ tái hiện hình dáng bên ngoài mà còn phải thể hiện được thần thái, biểu cảm của con vật qua từng đường nét chạm khắc..

Theo ông Quang, người làm nghề “phải có con mắt nghệ thuật”. Nếu chỉ sao chép hình mẫu một cách máy móc, sản phẩm sẽ khó tạo được dấu ấn riêng.

Chính sự khác biệt trong kỹ thuật chế tác, khả năng sáng tạo và đáp ứng yêu cầu cá nhân hóa đã trở thành hướng đi giúp những người thợ thủ công duy trì hoạt động trước sức ép cạnh tranh của thị trường.

Cửa hàng của ông Quang nằm yên tĩnh giữa lòng phố cổ sầm uất

Thích ứng với thị trường bằng những đơn hàng trực tuyến

Bên cạnh việc duy trì kỹ thuật chế tác truyền thống, những người thợ trên phố Hàng Quạt cũng từng bước thay đổi cách tiếp cận khách hàng.

Nếu trước đây việc mua bán chủ yếu diễn ra trực tiếp tại cửa hàng, hiện nay khách hàng có thể gửi hình ảnh, mẫu thiết kế và trao đổi yêu cầu đặt hàng qua các kênh trực tuyến.

Theo ông Quang, cửa hàng đã nhận được đơn đặt hàng từ nhiều địa phương, trong đó có TP. Hồ Chí Minh và Đắk Lắk. Khách hàng không chỉ tìm mua những mẫu khuôn truyền thống mà còn đặt làm các sản phẩm có hình dáng, họa tiết riêng.

Từ những mẫu cá chép, rồng phượng quen thuộc đến các hình ảnh hiện đại, người thợ đều phải nghiên cứu cách thể hiện phù hợp trên chất liệu gỗ.

Việc tiếp nhận đơn hàng từ xa giúp cửa hàng mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào lượng người mua trực tiếp tại phố cổ.

Tuy nhiên, theo ông Quang, công nghệ chỉ hỗ trợ quá trình kết nối và trao đổi với khách hàng. Yếu tố quyết định chất lượng sản phẩm vẫn là tay nghề, khả năng sáng tạo và sự am hiểu của người thợ đối với từng yêu cầu chế tác.

Trong bối cảnh nhu cầu tiêu dùng ngày càng đa dạng, việc kết hợp kỹ thuật thủ công với phương thức kinh doanh trực tuyến mở ra thêm cơ hội cho những cơ sở sản xuất nhỏ. Thay vì cạnh tranh trực tiếp với hàng công nghiệp về giá và số lượng, người thợ có thể tập trung vào phân khúc sản phẩm đặt làm riêng, có giá trị thẩm mỹ và mang dấu ấn cá nhân.

Đây cũng là cách để các sản phẩm thủ công truyền thống tiếp cận những nhóm khách hàng mới, đồng thời duy trì sự hiện diện trên thị trường.

Các mẫu khuôn gỗ hình cá chép, hoa văn bánh Trung thu vẫn được khách hàng tìm mua, nhất là khi nhu cầu làm bánh truyền thống tăng cao vào mỗi dịp Trung thu

Giữ nghề đã khó, truyền nghề còn khó hơn

Dù đã tìm cách thích ứng với những thay đổi của thị trường, ông Quang vẫn trăn trở về tương lai của nghề làm khuôn gỗ, đặc biệt là việc tìm người kế nghiệp.

Theo ông, các thao tác kỹ thuật như cầm đục, mài, giũa hay tạo hình trên gỗ có thể được rèn luyện thông qua quá trình học việc. Tuy nhiên, để trở thành người thợ lành nghề, người học còn cần khả năng quan sát, tư duy thẩm mỹ, sự sáng tạo và kinh nghiệm tích lũy qua thực tế.

Đây là những yếu tố khó có thể hình thành trong thời gian ngắn. Không chỉ đòi hỏi sự khéo léo, nghề chạm khắc gỗ còn yêu cầu tính kiên trì và khả năng tập trung cao. Mỗi sản phẩm phải trải qua nhiều công đoạn, trong khi một sai sót nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến chất lượng và hình dáng của khuôn.

Bên cạnh những yêu cầu về tay nghề, việc theo đuổi nghề thủ công còn gắn với các vấn đề thực tế như thời gian học việc, thu nhập và khả năng duy trì công việc lâu dài. Khi người lao động có nhiều lựa chọn nghề nghiệp, những công việc đòi hỏi thời gian rèn luyện dài và sự tỉ mỉ như chạm khắc gỗ đứng trước không ít khó khăn trong việc thu hút người học.

Với ông Quang, truyền nghề không đơn thuần là hướng dẫn người học sử dụng công cụ hay thực hiện các thao tác chế tác. Điều quan trọng hơn là giúp họ hiểu giá trị của sản phẩm thủ công, hình thành tư duy sáng tạo và ý thức gìn giữ những kỹ năng được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Không chỉ chế tác sản phẩm, người thợ còn phải hiểu nhu cầu và tư vấn để khách hàng tìm được mẫu khuôn phù hợp.

Khi được hỏi về khả năng tồn tại của nghề chạm khắc khuôn gỗ trong tương lai, ông Quang thừa nhận những khó khăn nhưng vẫn giữ quan điểm tiếp tục gắn bó với công việc đã lựa chọn.

“Sợ thì ai cũng sợ mất nghề, nhưng mình không có quyền sợ. Mình là người thợ, chỉ biết làm hết trách nhiệm để hoàn thiện công việc của mình thôi”, ông chia sẻ.

Giữa nhịp sống sôi động của phố cổ Hà Nội, những cửa hàng khắc gỗ trên phố Hàng Quạt vẫn duy trì hoạt động bằng tay nghề và sự kiên trì của những người thợ lâu năm.

Từ việc phát triển sản phẩm theo yêu cầu đến tiếp cận khách hàng qua các kênh trực tuyến, những thay đổi trong cách làm nghề cho thấy nỗ lực thích ứng với thị trường của các cơ sở thủ công truyền thống.

Tuy nhiên, để nghề chạm khắc gỗ tiếp tục được duy trì, bên cạnh khả năng tìm kiếm khách hàng và tạo ra sản phẩm có sức cạnh tranh, việc đào tạo và thu hút thế hệ thợ kế cận vẫn là vấn đề cần được quan tâm.