Đừng để “lớn lên” trở thành nỗi sợ của hộ kinh doanh!

Có một nghịch lý đáng suy nghĩ trong bức tranh kinh tế tư nhân hiện nay: Việt Nam có một lực lượng kinh doanh rất đông đảo, hiện diện từ đô thị đến nông thôn, từ cửa hàng nhỏ đến những cơ sở sản xuất có doanh thu hàng tỷ đồng mỗi năm. Nhưng không phải ai trong số họ cũng muốn lớn lên.

Thống kê mới đây nhất cho thấy, Việt Nam hiện có hơn 6 triệu hộ kinh doanh, tạo việc làm cho khoảng 10 triệu lao động. Đây là một lực lượng kinh tế không thể xem nhẹ. Thế nhưng, một bộ phận hộ kinh doanh lại lựa chọn duy trì quy mô hoặc thu hẹp hoạt động thay vì đầu tư mở rộng.

Câu hỏi cần đặt ra không phải là tại sao họ “không chịu lớn”?

Điều gì khiến một người đang kinh doanh có lãi lại e ngại khi bước sang một quy mô lớn hơn?

Không phải cứ giảm thuế là đủ

Chính sách thuế năm 2026 đang mở ra một "khoảng thở" đáng kể cho khu vực kinh doanh nhỏ.

TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương (Ảnh: Chí Cường - https://baodautu.vn).

Theo Nghị quyết số 43/2026/QH16, cá nhân có thu nhập từ kinh doanh với doanh thu không quá 10 tỷ đồng được giảm 30% số thuế thu nhập cá nhân phải nộp trong các kỳ tính thuế năm 2026 và 2027. Chính sách này nhằm hỗ trợ trực tiếp cho khu vực kinh doanh nhỏ, tạo thêm nguồn lực cho sản xuất, kinh doanh.

Nhưng giảm một phần tiền thuế mới chỉ giải quyết một phía.

Phía còn lại là chi phí để tuân thủ.

Một hộ kinh doanh chuyển sang phương thức kê khai phải làm quen với hóa đơn điện tử, sổ sách, phần mềm, doanh thu, chứng từ, kế toán và hàng loạt yêu cầu mà trước đây họ có thể chưa phải xử lý ở mức độ tương tự.

Đây chính là nơi chính sách tốt có thể vô tình trở thành áp lực nếu thiết kế và tổ chức thực hiện không đủ đơn giản.

Tại hội thảo “Hộ kinh doanh và động lực tăng trưởng” ngày 21/8/2026, các chuyên gia đã chỉ ra khá rõ những vướng mắc này. TS Nguyễn Đình Cung - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), cho rằng hộ kinh doanh cần được coi là một loại hình tổ chức kinh doanh để người dân tự lựa chọn, thay vì dùng biện pháp hành chính để buộc chuyển đổi. Chính sách cần tạo lợi ích đủ lớn để họ tự thấy việc trở thành doanh nghiệp là đáng làm.

Đó là một cách nhìn đáng suy ngẫm.

Bởi không thể yêu cầu một người bán hàng, một chủ xưởng gia đình hay một cơ sở dịch vụ nhỏ tư duy như một doanh nghiệp lớn chỉ sau một quyết định chuyển đổi trên giấy tờ.

“Lớn lên” phải nhìn thấy và thu về lợi ích

Từ góc nhìn thị trường, một hộ kinh doanh chỉ thực sự muốn mở rộng khi họ nhìn thấy tương lai của sự mở rộng đó.

Nếu tăng quy mô đồng nghĩa với thêm khách hàng, tiếp cận vốn thuận lợi hơn, tham gia được các chuỗi cung ứng, ký được hợp đồng lớn, xây dựng thương hiệu và tuyển thêm lao động, họ sẽ có động lực.

Ngược lại, nếu điều đầu tiên họ nhìn thấy sau khi lớn lên là thêm hồ sơ, thêm sổ sách, thêm nguy cơ sai sót và thêm chi phí thuê người làm thủ tục, thì tâm lý “làm vừa đủ” là điều dễ hiểu.

TS Nguyễn Đình Cung từng chỉ ra một nghịch lý: khu vực hộ kinh doanh rơi vào trạng thái “không muốn và không thể lớn” khi lợi ích của việc chính thức hóa chưa đủ rõ trong khi chi phí tuân thủ đã xuất hiện ngay.

Đây là điểm mà chính sách hỗ trợ hộ kinh doanh cần thay đổi căn bản.

Không nên chỉ hỏi “cho họ bao nhiêu ưu đãi”, mà phải hỏi “làm thế nào để họ tự tin đầu tư thêm một đồng vốn, thuê thêm một lao động và mở thêm một điểm kinh doanh?”

Từ quản lý để kiểm soát sang quản lý để phát triển

Một thay đổi quan trọng đang xuất hiện trong tư duy quản lý là giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm và quản lý dựa trên rủi ro.

Trước đó, ngày 3/9, tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về dự án sửa đổi Luật Kế toán và Luật Kiểm toán độc lập, Chính phủ đề xuất cắt giảm toàn bộ điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính trong lĩnh vực dịch vụ kế toán, đồng thời chuyển phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tăng kết nối và chia sẻ dữ liệu.

Đây không chỉ là câu chuyện của ngành Kế toán.

Nó phản ánh một hướng cải cách rộng hơn: Nhà nước không nhất thiết phải đứng trước doanh nghiệp ở mọi khâu để xác nhận rằng doanh nghiệp được phép làm gì; quan trọng hơn là đặt ra chuẩn mực rõ ràng, để doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm và Nhà nước kiểm tra đúng nơi, đúng rủi ro.

Với hộ kinh doanh, tư duy này càng có ý nghĩa.

Một chủ cửa hàng không thể dành phần lớn thời gian để nghiên cứu thủ tục. Một cơ sở sản xuất gia đình cũng khó có thể duy trì cả bộ máy kế toán chỉ để đáp ứng những yêu cầu vượt quá quy mô hoạt động.

Chính sách vì thế cần đơn giản hóa đến mức người kinh doanh bình thường có thể hiểu, thực hiện và tự kiểm tra được.

Cần thiết hộ kinh doanh thành doanh nghiệp?

Một nền kinh tế mạnh không nhất thiết phải biến tất cả hộ kinh doanh thành doanh nghiệp.

Có những người chỉ muốn duy trì một cửa hàng gia đình. Có những cơ sở chỉ cần vài lao động. Có những người muốn làm nhỏ nhưng ổn định.

Quyền lựa chọn ấy cần được tôn trọng.

Nhưng với những hộ đã có năng lực, thị trường và khát vọng mở rộng, cánh cửa doanh nghiệp phải đủ rộng.

Chính phủ đã xác định yêu cầu hoàn thiện cơ chế, chính sách để giảm chi phí tuân thủ pháp luật, bảo đảm nguồn lực về đất đai, vốn, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và thị trường, qua đó thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân phát triển mạnh mẽ hơn.

Đó mới là bài toán dài hạn.

Bởi một hộ kinh doanh lớn lên không chỉ là thêm một doanh nghiệp trên giấy phép đăng ký.

Đó có thể là thêm việc làm cho người lao động, thêm đơn hàng cho nhà cung cấp, thêm nhu cầu tín dụng, thêm sản phẩm vào thị trường, thêm nguồn thu ngân sách và quan trọng hơn là thêm một chủ thể có khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Hơn 6 triệu hộ kinh doanh vì thế không nên chỉ được nhìn như một đối tượng quản lý thuế. Đó là một “kho dự trữ” năng lực kinh doanh rất lớn của nền kinh tế.

Muốn khơi thông nguồn lực ấy, có lẽ điều đầu tiên Nhà nước cần làm không phải là hỏi họ “bao giờ chuyển thành doanh nghiệp?”

Mà nên tạo ra một môi trường để chính họ thấy rằng: Lớn lên là có lợi. Lớn lên là an toàn. Và lớn lên không đồng nghĩa với việc phải mang thêm một gánh nặng thủ tục trên vai. Khi đó, sự chuyển đổi sẽ không cần mệnh lệnh hành chính. Thị trường và lợi ích sẽ tự tạo ra những doanh nghiệp mới.