Đông Nam Á trước bài toán an ninh năng lượng: Giảm phụ thuộc nhập khẩu để tăng sức chống chịu

Báo cáo công bố ngày 28/6 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho thấy Đông Nam Á sẽ trở thành một trong những động lực chính thúc đẩy tăng trưởng nhu cầu năng lượng toàn cầu trong những năm tới. Dù chỉ chiếm khoảng 9% dân số và 4% GDP thế giới, khu vực này được dự báo sẽ đóng góp gần 20% mức tăng nhu cầu năng lượng toàn cầu đến năm 2035.

Tuy nhiên, những diễn biến địa chính trị gần đây, đặc biệt là xung đột tại Trung Đông, đã bộc lộ rõ những điểm yếu mang tính cấu trúc của hệ thống năng lượng khu vực. Sự phụ thuộc lớn vào nguồn nhiên liệu nhập khẩu, danh mục nguồn cung chưa đa dạng và các tuyến vận chuyển tập trung khiến Đông Nam Á dễ bị tổn thương trước các cú sốc về giá và nguồn cung.

Trước khi khủng hoảng xảy ra, khoảng 60% lượng dầu thô nhập khẩu và gần một phần ba lượng khí đốt nhập khẩu của Đông Nam Á đến từ Trung Đông. Bên cạnh đó, khoảng 45% nguồn cung các sản phẩm dầu mỏ của khu vực cũng phụ thuộc vào dầu thô từ khu vực này. Theo IEA, các cú sốc về giá năng lượng đang làm gia tăng chi phí nhập khẩu, gây áp lực lên lạm phát và tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với tăng trưởng kinh tế.

Nếu không có những thay đổi mang tính căn bản trong cơ cấu năng lượng, hóa đơn nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch của Đông Nam Á có thể tăng từ hơn 80 tỷ USD trong năm 2024 lên khoảng 245 tỷ USD vào năm 2035. Ngược lại, nếu các quốc gia thực hiện đầy đủ các cam kết về khí hậu đã công bố, chi phí nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch vào thời điểm này có thể giảm khoảng một nửa.

Theo IEA, trước mắt, nhiều quốc gia Đông Nam Á đang triển khai các giải pháp nhằm giảm tác động từ biến động giá năng lượng như khuyến khích tiết kiệm điện, thúc đẩy sử dụng phương tiện giao thông công cộng, mở rộng hình thức làm việc từ xa, kiểm soát giá bán lẻ và tìm kiếm thêm các nguồn cung nhiên liệu thay thế.

Tuy nhiên, cơ quan này cũng lưu ý các khoản trợ cấp dành cho nhiên liệu hóa thạch của khu vực, vốn ở mức khoảng 40 tỷ USD trước khi khủng hoảng xảy ra, được dự báo sẽ tăng đáng kể trong năm 2026 nhằm hỗ trợ người dân và doanh nghiệp.

Về dài hạn, IEA cho rằng tăng cường phối hợp trong toàn khu vực sẽ đóng vai trò then chốt để nâng cao an ninh năng lượng. Các quốc gia ASEAN cần thúc đẩy cơ chế dự trữ nhiên liệu chung, xây dựng phương án ứng phó khẩn cấp và mở rộng kết nối lưới điện xuyên biên giới thông qua Lưới điện ASEAN nhằm nâng cao khả năng chia sẻ nguồn điện và giảm rủi ro gián đoạn nguồn cung.

Đa dạng hóa nguồn năng lượng cũng được xác định là ưu tiên hàng đầu. Trong đó, phát triển năng lượng tái tạo, thúc đẩy điện khí hóa và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng được xem là ba giải pháp trọng tâm để giảm dần sự phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu.

Theo IEA, các khoản đầu tư vào năng lượng tái tạo, điện khí hóa và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng từ năm 2015 đã giúp Đông Nam Á tiết kiệm khoảng 30 tỷ USD chi phí nhập khẩu nhiên liệu chỉ riêng trong năm 2025.

Bên cạnh đó, thủy điện, địa nhiệt và điện hạt nhân cũng được đánh giá là những nguồn năng lượng có thể góp phần đa dạng hóa cơ cấu cung ứng trong tương lai. Indonesia, Việt Nam và Philippines hiện đang nghiên cứu các lộ trình phát triển điện hạt nhân, đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế để chuẩn bị cho quá trình triển khai, dù đây vẫn là lĩnh vực cần nhiều thời gian và nguồn lực.

Để đáp ứng nhu cầu điện ngày càng gia tăng cũng như mục tiêu chuyển đổi năng lượng, IEA ước tính vốn đầu tư cho hệ thống lưới điện và các giải pháp lưu trữ năng lượng của khu vực cần tăng từ khoảng 13 tỷ USD mỗi năm hiện nay lên khoảng 50 tỷ USD vào năm 2050.

Theo đánh giá của IEA, việc kết hợp hiệu quả các giải pháp ứng phó ngắn hạn với chiến lược chuyển dịch năng lượng dài hạn, đồng thời tăng cường hợp tác giữa các quốc gia trong khu vực, sẽ quyết định khả năng bảo đảm an ninh năng lượng của Đông Nam Á trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tiếp tục gia tăng và môi trường địa chính trị toàn cầu còn nhiều biến động.