Mỹ-Iran để ngỏ đối thoại, khoảng cách thỏa thuận còn xa

Một ngày sau khi bác đề xuất mới nhất của Tehran nhằm chấm dứt xung đột, Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 28/9 cho biết ông vẫn kỳ vọng các nhà đàm phán Washington sẽ tiếp tục tiếp xúc gián tiếp với Iran trong tuần này, cho thấy cánh cửa ngoại giao chưa hoàn toàn khép lại dù khoảng cách giữa hai bên còn lớn.

Tổng thống Mỹ Donald Trump kỳ vọng vào đàm phán Mỹ - Iran bất chấp khoảng cách lớn giữa hai bên

Theo các nguồn tin khu vực, Qatar cùng một số bên trung gian đang thúc đẩy nối lại kênh trao đổi Mỹ-Iran. Một vòng đối thoại gián tiếp mới có thể diễn ra sớm, song triển vọng đạt đột phá vẫn chưa rõ ràng do hai bên chưa tìm được điểm gặp nhau về phạm vi và trình tự thực hiện thỏa thuận.

Tehran muốn các cuộc thương lượng trước hết tập trung vào việc mở lại Eo biển Hormuz, chấm dứt phong tỏa hải quân và khơi thông hoạt động xuất khẩu dầu. Trong khi đó, chính quyền Tổng thống Trump đặt vấn đề hạt nhân và các nhượng bộ của Iran ở vị trí trung tâm.

Trong cuộc trả lời phỏng vấn Axios qua điện thoại, ông Trump xác nhận ông chờ đợi thêm các cuộc trao đổi với Iran trong tuần này. Nhà lãnh đạo Mỹ nhận định Tehran muốn đạt thỏa thuận, nhưng đề xuất hiện nay chưa đáp ứng yêu cầu của Washington và gần với những điều kiện mà Mỹ có thể đã cân nhắc từ một năm trước.

Dù để ngỏ đối thoại, Tổng thống Trump không loại trừ phương án quân sự. Khi được hỏi về khả năng nối lại các cuộc tấn công nhằm vào Iran, ông cho biết lựa chọn này luôn được cân nhắc.

Cùng thời điểm, ông Trump cho rằng quân đội Mỹ đang hỗ trợ khôi phục dòng chảy năng lượng qua Eo biển Hormuz, với hơn 20 triệu thùng dầu được vận chuyển qua tuyến hàng hải chiến lược này trong dịp cuối tuần, mức cao nhất kể từ khi xung đột bùng phát.

Một quan chức quốc phòng Mỹ sau đó xác nhận quy mô vận chuyển, cho biết khoảng 22 triệu thùng dầu đã đi qua eo biển vào tối 25/9. Diễn biến này càng làm nổi bật vai trò của Hormuz đối với an ninh năng lượng toàn cầu và tính cấp bách của một cơ chế giảm căng thẳng.

Trước đó, các đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner đã tiến hành một vòng trao đổi gián tiếp với Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi bên lề khóa họp Đại hội đồng Liên hợp quốc tại New York. Các quan chức Qatar đảm nhiệm vai trò chuyển thông điệp giữa hai phái đoàn.

Theo đề xuất do ông Araghchi chuyển tới phía Mỹ, Iran có thể mở lại Eo biển Hormuz và nối lại đàm phán hạt nhân trong vòng bảy ngày nếu Washington dỡ bỏ phong tỏa hải quân, nới các biện pháp hạn chế đối với hoạt động bán dầu, giải phóng tài sản bị phong tỏa và khôi phục lệnh ngừng bắn trong khu vực.

Tổng thống Trump ngày 26/9 công khai bác đề xuất này. Tuy nhiên, một quan chức Mỹ và hai nguồn tin khu vực cho biết kênh trung gian do Qatar dẫn dắt vẫn hoạt động, với mục tiêu điều chỉnh văn bản và tìm một phương án thỏa hiệp có thể được cả Washington lẫn Tehran chấp nhận.

Trong khuôn khổ nỗ lực con thoi, Thủ tướng Qatar đã gặp Tổng thống Iran tại New York ngày 24/9 để trao đổi về khả năng đạt thỏa thuận với chính quyền Mỹ. Tiếp đó, các quan chức cấp cao Qatar làm việc với ông Witkoff, đồng thời duy trì tiếp xúc riêng với các nhà đàm phán hai bên. Những cuộc gặp tiếp theo với ông Araghchi và ông Witkoff được dự kiến diễn ra trong thời gian sớm nhất.

Trong cuộc trả lời chương trình Meet the Press của đài truyền hình NBC ngày 27/9, Ngoại trưởng Abbas Araghchi khẳng định Iran chưa từ bỏ con đường ngoại giao, bất chấp việc Tổng thống Trump công khai bác đề xuất của Tehran. Ông cho biết Iran vẫn chưa nhận được phản hồi chính thức qua các nhà trung gian và sẽ chờ thông điệp dứt khoát từ kênh này trước khi đưa ra quyết định tiếp theo.

Trả lời phỏng vấn truyền hình Mỹ, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi khẳng định Tehran sẵn sàng cho bất cứ động thái giao tranh nào, kể cả một kịch bản chiến tranh có mức độ "tận thế"

Theo người đứng đầu ngành ngoại giao Iran, sau những lần thỏa thuận ngừng bắn hoặc tiến trình thương lượng bị đổ vỡ, Tehran có lý do để nghi ngờ hiệu quả của việc trở lại bàn đàm phán. Dù vậy, ông vẫn chủ trương tiếp tục nỗ lực ngoại giao vì không nên bỏ lỡ bất kỳ cơ hội nào cho hòa bình, đồng thời nhấn mạnh không có giải pháp thay thế bền vững nào ngoài một dàn xếp thông qua thương lượng.

Ông Araghchi đồng thời phát đi thông điệp răn đe rằng Iran đã chuẩn bị cho khả năng xung đột tái diễn và sẽ đứng vững trước bất kỳ hành động quân sự mới nào, kể cả một kịch bản chiến tranh có mức độ tàn phá đặc biệt nghiêm trọng. Tuy nhiên, sự sẵn sàng phòng vệ đó, theo ông, song hành với việc Tehran vẫn sẵn sàng đàm phán và lựa chọn giữa đối đầu hay ngoại giao phụ thuộc vào quyết định của Tổng thống Mỹ.

Ngoại trưởng Iran cũng bác bỏ khả năng Tehran điều chỉnh tính toán theo cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ, khẳng định lợi ích quốc gia mới là cơ sở quyết định. Ông tái khẳng định Iran có thể mở lại Eo biển Hormuz trong khuôn khổ một thỏa thuận chấm dứt xung đột, song yêu cầu Washington giải phóng các khoản tiền và tài sản mà Tehran cho là bị phong tỏa trái phép, đồng thời bảo đảm quyền xuất khẩu dầu của Iran.

Phía Mỹ tiếp tục nhìn nhận đề xuất của Iran với thái độ thận trọng. Đại sứ Mỹ tại Liên hợp quốc Mike Waltz cho rằng Tehran đã đưa ra những yêu cầu mà Washington khó chấp nhận ngay từ đầu, song vẫn thừa nhận xung đột cuối cùng cần được giải quyết bằng một khuôn khổ dàn xếp. Trong bối cảnh hai bên vừa duy trì sức ép vừa để ngỏ đối thoại, hiệu quả của các nỗ lực trung gian sẽ phụ thuộc vào khả năng thống nhất trình tự nhượng bộ và xây dựng lại lòng tin.