Thứ sáu 20/11/2026 14:16
Hotline: 024.355.63.010
Email: banbientap.dnhn@gmail.com
Thời cuộc

"Bà đồng nát", mắt xích quan trọng đang đứng ngoài chính sách kinh tế tuần hoàn

Khi kinh tế tuần hoàn được xem là một mô hình phát triển mới, Việt Nam thực tế đã có một “hệ thống tuần hoàn” vận hành từ nhiều thập niên. Đó chính là mạng lưới thu gom ve chai, đồng nát, đại lý phế liệu và các cơ sở tái chế khắp nơi trong nước.

Điều đáng nói là hệ thống này đang xử lý một phần rất lớn dòng vật liệu có khả năng tái chế, nhưng lại nằm khá xa thiết kế chính sách, cơ chế tài chính và quá trình phân phối giá trị của nền kinh tế tuần hoàn.

Một vòng tuần hoàn nằm ngoài chính sách

Trong kinh tế môi trường, kinh tế tuần hoàn hướng tới việc kéo dài vòng đời sản phẩm, đưa chất thải trở lại làm nguyên liệu đầu vào, qua đó giảm khai thác tài nguyên, giảm chất thải và phát thải khí nhà kính.

Nhìn dưới góc độ đó, hoạt động của những người thu gom ve chai không khác nhiều một mắt xích đầu tiên của chuỗi kinh tế tuần hoàn. Một chai nhựa, lon nhôm, giấy carton hay thiết bị điện tử cũ thay vì đi thẳng vào bãi chôn lấp được thu gom, phân loại, tập kết, sơ chế rồi đưa trở lại các cơ sở sản xuất.

Điểm khác biệt là chuỗi này hình thành không phải từ một quy hoạch tổng thể, mà từ tín hiệu thị trường.


Dự án “Hồi sinh rác thải nhựa - The Plastic Reborn” do Unilever và VietCycle thực hiện từ năm 2021 đến 2025 tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Ảnh: Tư liệu của dự án

Khi một loại phế liệu có giá trị, người dân có động lực thu gom. Đại lý có động lực mua lại. Cơ sở tái chế có động lực sơ chế và đưa vật liệu trở lại sản xuất. Giá cả trở thành tín hiệu điều phối cả mạng lưới mà không cần một trung tâm điều hành.

Theo Báo cáo chất thải nhựa năm 2022 của Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), Việt Nam có khoảng 0,89 triệu tấn chất thải nhựa được thu gom để tái chế, tương đương khoảng 30% tổng lượng phát sinh mỗi năm của nhựa. Đáng chú ý, khoảng hai phần ba khối lượng này được thu gom bởi khu vực phi chính thức, nói nôm na là lực lượng ve chai, đồng nát giữ vai trò quan trọng.

Con số này cho thấy một nghịch lý chính sách. Những người đang giúp xã hội giảm lượng rác phải xử lý lại không thực sự được nhìn nhận như một bộ phận của hệ thống quản lý tài nguyên. Họ thường được xem là người thu gom phế liệu, thay vì là một tác nhân kinh tế đang cung cấp dịch vụ thu hồi vật liệu cho toàn bộ nền kinh tế.

Chuỗi hoạt động khá rõ: người thu gom, đại lý, điểm tập kết, cơ sở phân loại, cơ sở sơ chế và cuối cùng là nhà máy tái chế. Không được thiết kế bài bản từ đầu nhưng chuỗi này đã tồn tại, thích nghi và phát triển theo nhu cầu thị trường từ hàng chục năm qua.

Một ví dụ đáng chú ý là dự án “Hồi sinh rác thải nhựa, The Plastic Reborn” do Unilever và VietCycle thực hiện giai đoạn 2021-2025 tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh(**). Dự án đã thu gom, tái chế hơn 40.494 tấn nhựa, kết nối khoảng 200 điểm thu gom và hỗ trợ khoảng 3.000 lao động phi chính thức.

Điều đó cho thấy khu vực phi chính thức không phải một “khoảng trống” cần xóa bỏ. Đây là một nguồn lực có thể được tổ chức và nâng cấp.

Hiệu quả cao nhưng giá trị phân phối thấp

Nếu nhìn bằng lăng kính kinh tế học, hệ thống ve chai là một mạng lưới tự tổ chức khá điển hình. Không cần một cơ quan trung tâm phân công ai đi thu gom chai nhựa, ai thu gom giấy hay ai mua lon nhôm. Giá phế liệu và nhu cầu của thị trường đã tự tạo ra động lực. Khi giá tăng, thu gom tăng, khi giá giảm, nguồn lực dịch chuyển sang những vật liệu có giá trị hơn.

Đây chính là ưu điểm lớn nhất của hệ thống phi chính thức: linh hoạt, chi phí thấp và khả năng len sâu vào từng khu dân cư, thôn xóm.

Chi phí thu gom trong khu vực phi chính thức thường thấp hơn hệ thống chính thức do tận dụng lao động thủ công, cơ sở vật chất đơn giản và mạng lưới quan hệ trực tiếp giữa người thu gom với hộ gia đình, cơ sở kinh doanh. Một số nghiên cứu cho rằng mức chi phí có thể thấp hơn 20-50% so với mô hình chính thức trong một số công đoạn.

Nhưng hiệu quả thu gom cao không đồng nghĩa với việc người thu gom được hưởng phần giá trị tương xứng.

Theo nghiên cứu của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc về tích hợp khu vực lao động tự do trong quản lý chất thải rắn tại Việt Nam năm 2025, lao động trực tiếp thu mua phế liệu có thu nhập khoảng 5-10 triệu đồng/tháng, trong khi chủ các cơ sở tái chế có thể đạt mức 10-50 triệu đồng/tháng, một số cơ sở lớn có doanh thu hoặc thu nhập cao hơn đáng kể.

Khoảng cách này phản ánh một quy luật kinh tế quen thuộc: giá trị gia tăng thường tăng dần theo mức độ chế biến và khả năng kiểm soát thị trường.

Người thu gom chịu chi phí thời gian, sức lao động và rủi ro nhưng khả năng mặc cả rất thấp. Họ bán vật liệu thu gom ở trạng thái thô. Những khâu phân loại, sơ chế, tái chế và đưa sản phẩm trở lại thị trường mới là nơi tạo ra phần giá trị lớn hơn.

Vì vậy, vấn đề của kinh tế tuần hoàn không chỉ là “thu gom được bao nhiêu rác”, mà còn là “ai nhận được bao nhiêu giá trị từ dòng vật liệu đó”.

Nếu chỉ đặt mục tiêu tăng tỷ lệ tái chế mà không quan tâm đến cấu trúc phân phối giá trị, chúng ta có thể xây dựng được một thị trường tái chế nhưng vẫn duy trì một tầng lớp lao động ở đáy chuỗi với thu nhập thấp và thiếu bảo vệ xã hội.

EPR có thể trở thành cầu nối

Sự xuất hiện của cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), hay nói dễ hiểu là xả phát thải phải trả tiền hoặc phải lo mà thu gom, đã mở ra một cơ hội quan trọng để kết nối khu vực phi chính thức với nền kinh tế tuần hoàn chính thức.

Về nguyên tắc, nhà sản xuất và nhập khẩu phải có trách nhiệm đối với sản phẩm, bao bì trong suốt vòng đời, bao gồm cả giai đoạn sau tiêu dùng. Nhưng muốn thực hiện được trách nhiệm đó, doanh nghiệp cần một mạng lưới thu gom và tái chế đủ rộng.

Ve chai hay có nơi gọi là bà đồng nát, lực lượng phi chính thức ít nhiều tham gia vào kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam. Ảnh: Tư liệu

Mạng lưới ve chai đã có sẵn. Vấn đề là hai bên chưa được kết nối đầy đủ bằng một cơ chế thị trường minh bạch.

Nếu doanh nghiệp phải bỏ tiền để thực hiện nghĩa vụ tái chế, trong khi lực lượng thu gom đang nắm giữ một phần lớn dòng vật liệu, chính sách cần tạo ra cơ chế để dòng tiền EPR có thể tiếp cận đúng các khâu thu gom, phân loại và tái chế.

Khi đó, EPR không chỉ là một nghĩa vụ pháp lý của doanh nghiệp. Nó có thể trở thành công cụ nâng cấp một thị trường đang tồn tại.

Tất nhiên, đưa khu vực phi chính thức vào hệ thống chính thức không có nghĩa là biến một người thu gom ve chai thành một doanh nghiệp với hàng loạt thủ tục hành chính.

Kinh nghiệm quốc tế: tích hợp thay vì thay thế

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã lựa chọn cách tiếp cận mềm hơn.

Tại Brazil, lực lượng thu gom phi chính thức được tổ chức thành các hợp tác xã và từng bước kết nối với hệ thống quản lý chất thải. Colombia cũng từng trải qua quá trình tranh luận và điều chỉnh chính sách liên quan đến việc công nhận người thu gom rác tái chế.

Bài học quan trọng không nằm ở việc sao chép mô hình của nước nào, mà ở nguyên tắc: chính sách không nên phá vỡ một mạng lưới đang hoạt động nếu chưa có khả năng tạo ra một mạng lưới thay thế hiệu quả hơn.

Đối với Việt Nam, hướng phù hợp có thể là “chính thức hóa từng phần”. Nhà nước công nhận vai trò của lực lượng thu gom phi chính thức, hỗ trợ bảo hộ lao động, tiếp cận bảo hiểm, đào tạo kỹ năng và kết nối với doanh nghiệp tái chế. Các điểm thu gom có thể từng bước được chuẩn hóa về điều kiện môi trường, an toàn và truy xuất nguồn gốc.

Công nghệ số cũng có thể được sử dụng để kết nối người thu gom với đại lý, doanh nghiệp tái chế và nhà sản xuất. Khi dòng vật liệu được ghi nhận, giá trị kinh tế của nó cũng có thể được đo lường tốt hơn.

Quan trọng hơn, cần tạo điều kiện để người thu gom có khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, thay vì chỉ bán vật liệu thô.

Đây là nơi doanh nghiệp có thể đóng vai trò lớn. Các nhà sản xuất, doanh nghiệp hàng tiêu dùng, bán lẻ và tái chế có thể xây dựng mạng lưới thu hồi trực tiếp, ký hợp đồng với hợp tác xã hoặc nhóm thu gom, qua đó vừa bảo đảm nguồn nguyên liệu, vừa đáp ứng yêu cầu EPR.

Đừng biến kinh tế tuần hoàn thành một cuộc chơi của thủ tục

Kinh tế tuần hoàn cuối cùng vẫn là một bài toán kinh tế. Nếu chi phí thu gom, phân loại và tái chế cao hơn giá trị vật liệu thu hồi, thị trường sẽ không tự vận hành bền vững. Nếu quy định quá phức tạp, những người nhỏ lẻ sẽ bị đẩy ra ngoài. Nếu thiếu cơ chế chia sẻ giá trị, người tạo ra lợi ích môi trường lớn nhất có thể lại nhận phần lợi ích kinh tế nhỏ nhất.

Vì vậy, chính sách cần tránh một nghịch lý: càng muốn chính thức hóa thị trường tái chế, càng làm cho những người đang vận hành nó khó tham gia.

Mục tiêu không phải là biến toàn bộ lực lượng ve chai thành một hệ thống hành chính hóa. Mục tiêu là biến năng lực thu gom hiện hữu thành một phần có thể đo đếm, kết nối và nâng cấp của nền kinh tế tuần hoàn.

Việt Nam không bắt đầu xây dựng kinh tế tuần hoàn từ con số 0. Một phần của nền kinh tế tuần hoàn đã tồn tại ngay trên những chiếc xe đẩy, trong các vựa ve chai và các con hẻm đô thị.

Nhà nước có thể kết nối họ với EPR. Doanh nghiệp có thể biến họ thành một phần của chuỗi cung ứng nguyên liệu tái chế. Công nghệ có thể giúp minh bạch dòng vật liệu. Thị trường có thể phân phối lại giá trị công bằng hơn.

Kinh tế tuần hoàn vì thế không chỉ là câu chuyện xử lý rác. Đó còn là câu chuyện thiết kế lại thị trường, tổ chức lại chuỗi giá trị và phân phối lại lợi ích từ tài nguyên.

Nếu làm được điều đó, những người từng được gọi giản đơn là “ve chai” có thể trở thành một mắt xích được ghi nhận trong một ngành kinh tế mới.

Còn nếu tiếp tục đứng ngoài chính sách, họ vẫn sẽ thu gom rác cho nền kinh tế, nhưng phần lớn giá trị của nền kinh tế tuần hoàn sẽ tiếp tục nằm ở những khâu phía sau.

-----------------------------------------

(*) Giảng viên Khoa Kinh tế Xã hội và Môi trường, Học viện Chính trị Khu vực II

(**) Bài viết có sử dụng một số thông tin của Dự án “Hồi sinh rác thải nhựa - The Plastic Reborn” do Unilever và VietCycle thực hiện từ năm 2021 đến 2025 tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh

Tin bài khác
Doanh nghiệp nhỏ và vừa được giảm tiền thuê đất, mở rộng cơ hội tiếp cận vốn và thị trường

Doanh nghiệp nhỏ và vừa được giảm tiền thuê đất, mở rộng cơ hội tiếp cận vốn và thị trường

Từ ưu đãi thuế, tín dụng, mặt bằng sản xuất đến cơ hội tham gia mua sắm công, Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa vừa được Quốc hội thông qua thiết lập nhiều cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp phát triển. Đáng chú ý, doanh nghiệp chuyển đổi từ hộ kinh doanh được hưởng chính sách hỗ trợ trong 36 tháng, trong khi doanh nghiệp nhỏ và vừa được giảm tối thiểu 30% tiền thuê lại đất trong 5 năm đầu theo quy định.
Quốc hội thông qua Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa với 485 phiếu tán thành

Quốc hội thông qua Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa với 485 phiếu tán thành

Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa được Quốc hội thông qua với tỷ lệ tán thành tuyệt đối trong số đại biểu tham gia biểu quyết. Đạo luật mở rộng chính sách tiếp cận vốn, hỗ trợ mặt bằng sản xuất, ưu tiên mua sắm công và phát triển thị trường cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Quốc hội xem xét, thông qua loạt luật lớn, trong đó có Bộ luật Hình sự (sửa đổi)

Quốc hội xem xét, thông qua loạt luật lớn, trong đó có Bộ luật Hình sự (sửa đổi)

Trong ngày 20/11, Quốc hội khóa XVI dự kiến biểu quyết thông qua hàng loạt dự án luật quan trọng liên quan đến hình sự, thuế, đầu tư, doanh nghiệp và hoạt động hành nghề luật sư; đồng thời thảo luận các quy định mới về giao dịch hàng hóa phái sinh và xử lý nợ lệ phí môn bài.
Sơn La: Doanh nghiệp kiến nghị tháo gỡ vướng mắc, tạo động lực phát triển kinh tế tư nhân

Sơn La: Doanh nghiệp kiến nghị tháo gỡ vướng mắc, tạo động lực phát triển kinh tế tư nhân

Tại hội nghị đối thoại với Công an tỉnh Sơn La, cộng đồng doanh nghiệp kiến nghị tháo gỡ khó khăn về đất đai, PCCC, môi trường, giao thông, an ninh mạng, tạo thuận lợi cho hoạt động đầu tư, kinh doanh.
Cuộc gặp thượng đỉnh ba bên Mỹ - Trung - Nga đầu tiên trong lịch sử diễn ra tại Thâm Quyến (Trung Quốc)

Cuộc gặp thượng đỉnh ba bên Mỹ - Trung - Nga đầu tiên trong lịch sử diễn ra tại Thâm Quyến (Trung Quốc)

Chiều 19/11, bên lề Hội nghị cấp cao APEC lần thứ 33, lãnh đạo Mỹ, Trung Quốc và Nga đã tham dự cuộc gặp ba bên đầu tiên. Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng ba nước đang ở vị thế đặc biệt để thúc đẩy cắt giảm kho vũ khí hạt nhân toàn cầu.
Giám đốc Công an tỉnh Sơn La: "An ninh không phải là cái phanh kìm hãm phát triển"

Giám đốc Công an tỉnh Sơn La: "An ninh không phải là cái phanh kìm hãm phát triển"

Thiếu tướng Nguyễn Minh Tuấn, Giám đốc Công an tỉnh Sơn La khẳng định, bảo đảm an ninh, trật tự không chỉ là nhiệm vụ giữ gìn ổn định mà còn phải trở thành động lực, bệ đỡ cho doanh nghiệp phát triển nhanh và bền vững.
Việt Nam chính thức tiếp nhận vai trò Chủ nhà APEC 2027

Việt Nam chính thức tiếp nhận vai trò Chủ nhà APEC 2027

Tại lễ chuyển giao ở Thâm Quyến (Trung Quốc), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chính thức tiếp nhận vai trò Chủ nhà APEC 2027, đồng thời công bố chủ đề và ba ưu tiên lớn của Việt Nam nhằm thúc đẩy tăng trưởng, thương mại, đầu tư và đổi mới sáng tạo trong khu vực.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề xuất ba định hướng hợp tác APEC

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề xuất ba định hướng hợp tác APEC

Tham dự Hội nghị các nhà lãnh đạo kinh tế APEC lần thứ 33 tại Trung Quốc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề xuất ba định hướng lớn nhằm thúc đẩy liên kết kinh tế, khai mở không gian tăng trưởng mới và củng cố lòng tin giữa các nền kinh tế thành viên.
Việt Nam – Nga thúc đẩy các dự án hợp tác chiến lược, lấy năng lượng làm trọng tâm

Việt Nam – Nga thúc đẩy các dự án hợp tác chiến lược, lấy năng lượng làm trọng tâm

Trong cuộc gặp bên lề Tuần lễ cấp cao APEC 2026 tại Trung Quốc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Nga Vladimir Putin nhất trí tăng cường hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng, dầu khí, khoa học – công nghệ và đào tạo nhân lực chất lượng cao.
Việt Nam và Mexico thúc đẩy hợp tác toàn diện, mở rộng kết nối với ASEAN

Việt Nam và Mexico thúc đẩy hợp tác toàn diện, mở rộng kết nối với ASEAN

Tại cuộc gặp bên lề Tuần lễ Cấp cao APEC 2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Mexico Claudia Sheinbaum nhất trí tăng cường hợp tác trên nhiều lĩnh vực, tháo gỡ vướng mắc thương mại và đẩy mạnh phối hợp tại các diễn đàn đa phương.
Điện tái tạo tăng tốc, ai “gánh” bài toán lưu trữ?

Điện tái tạo tăng tốc, ai “gánh” bài toán lưu trữ?

Việt Nam đặt mục tiêu phát triển 10.000-16.300 MW lưu trữ bằng pin vào năm 2030. Khi điện mặt trời, điện gió tăng nhanh và nhu cầu phụ tải tiếp tục đi lên, lưu trữ đang trở thành mắt xích quan trọng trong bảo đảm an ninh năng lượng và mở ra thị trường đầu tư mới.
Việt Nam – Azerbaijan thúc đẩy hợp tác thực chất sau khi nâng cấp quan hệ

Việt Nam – Azerbaijan thúc đẩy hợp tác thực chất sau khi nâng cấp quan hệ

Chuyến thăm chính thức Việt Nam của Tổng thống Azerbaijan Ilham Aliyev từ ngày 19–21/11/2026 diễn ra trong bối cảnh hai nước vừa thiết lập quan hệ Đối tác chiến lược. Đây là dịp quan trọng để cụ thể hóa các cam kết cấp cao, mở rộng hợp tác kinh tế và khai thác thế mạnh bổ trợ giữa hai nền kinh tế.
Việt Nam hướng tới 50 năm quan hệ với Liên hợp quốc bằng vai trò chủ động hơn

Việt Nam hướng tới 50 năm quan hệ với Liên hợp quốc bằng vai trò chủ động hơn

Thủ tướng Lê Minh Hưng đề nghị phối hợp tổ chức các hoạt động kỷ niệm 50 năm Việt Nam - Liên hợp quốc, trong khi Tổng Thư ký António Guterres đánh giá cao vai trò cầu nối và những đóng góp ngày càng thực chất của Việt Nam.
Thứ trưởng Bộ Xây dựng: Cần giải quyết những điểm nghẽn về hạ tầng, tạo thuận lợi cho hoạt động vận chuyển hàng hóa qua Cảng quốc tế Lào – Việt

Thứ trưởng Bộ Xây dựng: Cần giải quyết những điểm nghẽn về hạ tầng, tạo thuận lợi cho hoạt động vận chuyển hàng hóa qua Cảng quốc tế Lào – Việt

Đó là một trong những nội dụng được Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Xuân Sang nêu lên tại buổi làm việc với UBND tỉnh Hà Tĩnh và Công ty CP Cảng quốc tế Lào - Việt.
Thủ tướng Lê Minh Hưng kết thúc chuyến công tác tại Philippines, thúc đẩy nhiều sáng kiến hợp tác khu vực

Thủ tướng Lê Minh Hưng kết thúc chuyến công tác tại Philippines, thúc đẩy nhiều sáng kiến hợp tác khu vực

Sau ba ngày tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 và các hội nghị liên quan tại Manila (Philippines), Thủ tướng Lê Minh Hưng cùng Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam đã kết thúc tốt đẹp chuyến công tác, với nhiều đề xuất nhằm củng cố an ninh, tăng cường liên kết kinh tế và mở rộng các động lực tăng trưởng mới cho khu vực.