Bài toán mới của FDI là giữ giá trị trong nền kinh tế Việt

Một nền kinh tế có thể xuất khẩu rất lớn nhưng chưa chắc giữ lại được lượng giá trị tương ứng. Khoảng cách này đang hiện lên khá rõ qua VNTAX 2026, khi khu vực FDI chiếm hơn 80% kim ngạch xuất khẩu trong 8 tháng đầu năm nhưng những tập đoàn xuất khẩu lớn như Samsung, Canon hay Intel không xuất hiện trong Top 200 doanh nghiệp nộp ngân sách lớn nhất.

Đằng sau những con số đó là một câu hỏi lớn hơn về chất lượng dòng vốn: Việt Nam thu hút được bao nhiêu vốn, nhưng giữ lại được bao nhiêu giá trị và tạo ra bao nhiêu liên kết với doanh nghiệp trong nước?

Danh sách VNTAX 200 năm 2026 vừa được công bố, vinh danh 200 doanh nghiệp nộp ngân sách lớn nhất Việt Nam theo số liệu mà các doanh nghiệp đã thực nộp trong năm 2025.

Từ kim ngạch xuất khẩu đến giá trị giữ lại

Theo dữ liệu VNTAX 2026, 200 doanh nghiệp nộp ngân sách lớn nhất đã thực nộp 989.300 tỷ đồng trong năm tài chính 2025, tương đương hơn 37% tổng thu ngân sách nhà nước năm 2025. Trong danh sách này có 99 doanh nghiệp tư nhân, 73 doanh nghiệp nhà nước và 28 doanh nghiệp FDI/liên doanh.

Như vậy, không thể nói khu vực FDI hoàn toàn “vắng bóng” trong bảng xếp hạng. Vấn đề đáng chú ý nằm ở sự tương phản giữa tỷ trọng xuất khẩu và tỷ trọng đóng góp của nhóm FDI trong VNTAX 200.

Ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế VCCI, cho biết trong 8 tháng đầu năm 2026, khu vực FDI chiếm hơn 80% kim ngạch xuất khẩu, trong khi doanh nghiệp tư nhân trong nước chiếm chưa đến 20%. Tuy nhiên, Samsung, Canon và Intel không có tên trong Top 200 doanh nghiệp nộp ngân sách hàng đầu; tổng số nộp của 28 doanh nghiệp FDI/liên doanh trong bảng này chiếm khoảng 18%.

Theo ông Tuấn, một nguyên nhân nằm ở mô hình sản xuất của một bộ phận doanh nghiệp FDI vẫn thiên về gia công, lắp ráp, trong khi lượng lớn nguyên liệu, linh kiện phải nhập khẩu. Khi đầu vào nhập khẩu chiếm tỷ trọng cao, phần giá trị gia tăng thực sự hình thành và được giữ lại tại Việt Nam sẽ hạn chế hơn.

Ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế VCCI.

Cách nhìn này giúp giải thích vì sao kim ngạch xuất khẩu và số nộp ngân sách không nhất thiết tăng theo cùng một tỷ lệ. Xuất khẩu phản ánh quy mô hàng hóa đi qua biên giới; còn nguồn thu ngân sách chịu tác động bởi lợi nhuận, giá trị gia tăng, cấu trúc chi phí, chính sách thuế và mức độ hoạt động kinh tế được giữ lại trong nước.

Không chỉ là câu chuyện của FDI

Một dữ liệu khác từ VNTAX 2026 cho thấy bài toán nguồn thu không nên được đặt đơn thuần trong quan hệ FDI - ngân sách.

20 doanh nghiệp đứng đầu VNTAX 200 đã đóng góp khoảng 614.000 tỷ đồng, cho thấy nguồn thu đang tập trung khá cao vào nhóm doanh nghiệp quy mô lớn. TS Nguyễn Văn Phụng - nguyên Cục trưởng Cục Thuế Doanh nghiệp lớn, nhận định bức tranh này phản ánh sự khác biệt về phân bổ nguồn lực, phương thức quản lý và hoạt động kinh doanh giữa các nhóm doanh nghiệp, qua đó tác động trực tiếp đến khả năng tạo giá trị gia tăng và số thu ngân sách.

Trong khi đó, khu vực tư nhân đang có sự dịch chuyển đáng chú ý. 100 doanh nghiệp tư nhân dẫn đầu thực nộp 390.700 tỷ đồng trong năm 2025, tăng 60% so với kỳ trước và bằng khoảng 92% mức đóng góp của 100 doanh nghiệp nhà nước dẫn đầu.

Samsung Việt Nam đóng góp vào ngân sách Nhà nước khoảng hàng nghìn đến hơn 10.000 tỷ đồng mỗi năm tùy theo từng giai đoạn và cơ chế ưu đãi thuế.

TS Nguyễn Văn Phụng cho rằng muốn có một cơ cấu nguồn thu bền vững hơn vào năm 2030, cần xử lý những vấn đề từ sớm, trong đó có hoàn thiện chính sách, đổi mới quản lý thuế và tạo điều kiện để doanh nghiệp phát triển. Ông cũng lưu ý nguồn thu hiện vẫn phụ thuộc đáng kể vào đất đai, tài nguyên, trong khi nguồn thu từ giá trị gia tăng của nền kinh tế còn khiêm tốn.

Điều này cho thấy mục tiêu không phải là kéo thêm một vài doanh nghiệp vào bảng xếp hạng nộp ngân sách, mà phải làm cho “nền tháp” doanh nghiệp rộng và dày hơn, với nhiều doanh nghiệp có năng lực sản xuất, công nghệ, dịch vụ và quy mô đủ lớn.

Chính sách FDI đang đổi tiêu chí

Sự thay đổi trong cách nhìn về FDI đã được thể hiện rõ trong Nghị quyết 10-NQ/TW ngày 8/6/2026 của Bộ Chính trị.

Theo định hướng mới, Việt Nam chuyển từ tư duy chủ yếu thu hút vốn sang phát triển nền tảng đầu tư chiến lược; từ thu hút theo địa giới sang thu hút theo cụm ngành, chuỗi giá trị và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Chất lượng, hiệu quả, chuyển giao công nghệ, tham gia chuỗi cung ứng và giá trị gia tăng được xác định là những tiêu chí chủ yếu.

Được sự ủng hộ của Chính phủ Việt Nam và Cuba, Công ty cổ phần Genfarma nhận chuyển giao công nghệ từ Cuba để sản xuất dược phẩm Cuba tại Việt Nam, tiến tới thúc đẩy hoạt động nghiên cứu và phát triển dược phẩm tại Việt Nam.

Một thay đổi quan trọng khác là chuyển dần từ ưu đãi theo đầu vào sang hỗ trợ gắn với kết quả thực hiện cam kết. Các cam kết về chuyển giao công nghệ, nghiên cứu và phát triển, đào tạo nhân lực, liên kết với doanh nghiệp trong nước, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững được đưa vào cách tiếp cận chính sách mới.

Ông Peter Kompalla - Trưởng Đại diện Phòng Công nghiệp và Thương mại Đức tại Việt Nam nêu quan điểm cho biết: Nghị quyết 10-NQ/TW cho thấy Việt Nam chuyển từ ưu tiên quy mô vốn sang lựa chọn những dự án có chất lượng, tạo giá trị gia tăng và hiệu ứng lan tỏa lớn hơn cho nền kinh tế.

Cùng góc nhìn này, ông Richard Barnsley Giám đốc cấp cao toàn quốc, Khối Khách hàng Doanh nghiệp, HSBC Việt Nam - cũng cho rằng Việt Nam cần giữ lại nhiều giá trị gia tăng hơn thay vì chủ yếu đảm nhận vai trò lắp ráp. Theo ông, Nghị quyết 10 đã chuyển câu hỏi từ “thu hút được bao nhiêu FDI” sang “thu hút FDI chất lượng đến đâu”.

FDI thế hệ mới phải tạo thêm doanh nghiệp Việt

Với cách tiếp cận này, hiệu quả của một dự án FDI không còn chỉ được nhìn qua số vốn đăng ký, quy mô nhà máy hay kim ngạch xuất khẩu.

Một dự án tạo ra trung tâm R&D, sử dụng nhà cung ứng Việt Nam, đào tạo nhân lực chất lượng cao, chuyển giao công nghệ và hình thành các doanh nghiệp vệ tinh sẽ tạo ra một lớp giá trị khác với dự án chủ yếu nhập linh kiện, lắp ráp rồi xuất khẩu.

Nghị quyết 10 đặt mục tiêu đến năm 2030 có khoảng 10.000 doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI, đồng thời nâng tỷ lệ nội địa hóa trung bình trong các ngành công nghiệp chủ lực lên 40–50%.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Đặng Thành Tâm - Chủ tịch HĐQT Tổng công ty Phát triển Đô thị Kinh Bắc, cho rằng Việt Nam không thể chỉ mãi là một công xưởng sản xuất và cần mở rộng sang các lĩnh vực dịch vụ có giá trị cao hơn.

Như vậy, câu chuyện VNTAX 2026 không chỉ đặt ra câu hỏi vì sao một số “ông lớn” xuất khẩu không đứng trong nhóm nộp ngân sách cao nhất. Câu hỏi lớn hơn là mỗi đồng vốn FDI đang tạo ra bao nhiêu giá trị tại Việt Nam và bao nhiêu giá trị trong số đó được lan tỏa sang khu vực doanh nghiệp trong nước.

Nếu câu trả lời ngày càng rõ qua R&D, công nghệ, nhà cung ứng nội địa, nhân lực chất lượng cao và các chuỗi giá trị mới, thì kim ngạch xuất khẩu sẽ không chỉ là một con số lớn trên bảng thống kê. Nó sẽ trở thành nền tảng để mở rộng cơ sở thu ngân sách và nâng sức cạnh tranh của chính doanh nghiệp Việt.