Thông tư 151/2026/TT-BTC: Hao mòn, khấu hao hạ tầng công và những rủi ro doanh nghiệp cần lưu ý

Khi hạ tầng công được đưa vào khai thác, câu chuyện không chỉ dừng ở việc ghi nhận giá trị tài sản. Cách tính hao mòn, trích khấu hao và xác định chi phí liên quan có thể ảnh hưởng đến quản trị tài chính, phương án khai thác và cơ cấu giá dịch vụ. Thông tư 151/2026/TT-BTC đặt ra những nguyên tắc đáng chú ý, đặc biệt đối với doanh nghiệp được giao quản lý hạ tầng và các chủ thể tham gia khai thác tài sản công.

Hao mòn và khấu hao: Hai cơ chế không thể đánh đồng

Một trong những vấn đề pháp lý có ý nghĩa thực tiễn nằm tại Điều 9 Thông tư 151/2026/TT-BTC.

Theo khoản 1 Điều 9, tài sản kết cấu hạ tầng được xác định là tài sản cố định và giao cho đối tượng quản lý phải tính hao mòn, trừ những trường hợp được quy định tại khoản 2 và khoản 3.

Đáng chú ý, khoản 2 Điều 9 quy định các trường hợp trích khấu hao, trong đó có tài sản tại đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư, với ngoại lệ tương ứng, hoặc tài sản thuộc đối tượng phải kết cấu chi phí khấu hao vào giá dịch vụ theo quy định pháp luật.

Khoản 5 Điều 9 phân định ba trường hợp.

Đối với tài sản không được tính chi phí khấu hao vào giá sản phẩm, dịch vụ hạ tầng, đối tượng quản lý chỉ tính hao mòn.

Đối với tài sản được tính toàn bộ chi phí khấu hao vào giá, chỉ thực hiện trích khấu hao.

Trường hợp chỉ một phần chi phí khấu hao được kết cấu vào giá, đối tượng quản lý vừa tính hao mòn vừa trích khấu hao, nhưng phải bảo đảm nguyên tắc tổng giá trị hao mòn và khấu hao hằng năm không vượt mức được xác định theo quy định.

Sự phân biệt này có ý nghĩa quan trọng trong quản lý chi phí và giá dịch vụ hạ tầng.

Nếu nhầm lẫn giữa hao mòn và khấu hao, số liệu tài chính có thể không phản ánh đúng cơ chế quản lý tài sản, từ đó ảnh hưởng đến việc đánh giá hiệu quả khai thác.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng Thông tư 151 tự động cho phép doanh nghiệp tăng giá dịch vụ tương ứng với phần khấu hao. Việc xác định và điều chỉnh giá còn phụ thuộc vào pháp luật chuyên ngành, phương án khai thác và cơ chế giá áp dụng.

Thông tư 151/2026/TT-BTC: Hao mòn, khấu hao hạ tầng công và những rủi ro doanh nghiệp cần lưu ý

Chuyển giao quyền khai thác: Ai theo dõi tài sản, ai chịu trách nhiệm?

Hoạt động khai thác hạ tầng công có thể được tổ chức thông qua nhiều phương thức khác nhau. Vì vậy, việc phân định trách nhiệm giữa bên quản lý và bên khai thác có ý nghĩa quyết định.

Theo khoản 5 Điều 5 Thông tư 151, khi chuyển nhượng quyền thu phí sử dụng tài sản hoặc cho thuê quyền khai thác, đối tượng quản lý tài sản tiếp tục quản lý, theo dõi và tính hao mòn; không phải trích khấu hao trong thời gian chuyển nhượng quyền thu phí hoặc cho thuê quyền khai thác.

Trong khi đó, khoản 6 Điều 5 quy định trường hợp chuyển nhượng có thời hạn quyền khai thác hoặc phương thức khác có chuyển giao quyền khai thác theo pháp luật chuyên ngành.

Ở trường hợp này, bên quản lý tài sản có trách nhiệm kiểm tra, giám sát việc thực hiện nghĩa vụ của bên nhận quyền; không tính hao mòn, trích khấu hao trong thời gian chuyển giao, nhưng vẫn theo dõi nguyên giá đã hạch toán và thể hiện trên thuyết minh báo cáo tài chính.

Khi kết thúc thời hạn chuyển giao, kể cả chấm dứt hợp đồng trước hạn, tài sản phải được tiếp nhận lại và thực hiện quản lý, xác định giá trị theo quy định.

Đối với doanh nghiệp tham gia khai thác hạ tầng, đây là vấn đề cần được nghiên cứu ngay từ giai đoạn xây dựng phương án tài chính.

Một hợp đồng chỉ tập trung vào quyền thu phí mà thiếu quy định cụ thể về bảo trì, đầu tư nâng cấp, bàn giao và tình trạng tài sản khi kết thúc thời hạn có thể trở thành nguồn phát sinh tranh chấp.

Đáng chú ý, khoản 7 Điều 5 quy định trách nhiệm theo dõi tài sản trong trường hợp sử dụng hạ tầng hiện có để tham gia dự án đầu tư theo phương thức đối tác công tư.

Điều đó cho thấy việc chuyển giao tài sản cho nhà đầu tư thực hiện dự án không đồng nghĩa với việc trách nhiệm quản lý nhà nước đối với tài sản chấm dứt.

Đầu tư nâng cấp hạ tầng: Không phải khoản chi nào cũng làm tăng nguyên giá

Điều 7 Thông tư 151 quy định các trường hợp điều chỉnh nguyên giá tài sản kết cấu hạ tầng.

Theo khoản 2 Điều 7, việc đầu tư nâng cấp, mở rộng tài sản theo dự án được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt là một căn cứ thay đổi nguyên giá.

Khoản 3 và khoản 4 Điều 7 tiếp tục đề cập việc tháo dỡ, lắp đặt thêm bộ phận tài sản, nhưng loại trừ những trường hợp thay thế phục vụ bảo trì công trình theo quy định.

Theo khoản 2 Điều 8, khi nâng cấp, mở rộng, nguyên giá được xác định lại trên cơ sở nguyên giá đang hạch toán cộng giá trị tăng thêm được phê duyệt.

Trong khi đó, khoản 3 và khoản 4 Điều 8 quy định cách xác định lại nguyên giá khi tháo dỡ hoặc lắp đặt thêm bộ phận tài sản.

Đối với doanh nghiệp được giao quản lý hạ tầng, việc phân biệt chi phí bảo trì với khoản đầu tư làm thay đổi nguyên giá là yêu cầu cần thiết để tổ chức hạch toán đúng.

Khoản 2 Điều 10 còn cho phép cơ quan có thẩm quyền điều chỉnh tỷ lệ hao mòn đối với tài sản chịu ảnh hưởng của điều kiện thời tiết, môi trường, nhưng mức tăng, giảm không vượt quá 20% tỷ lệ quy định tại khoản 1 Điều này.

Đây không phải quyền để doanh nghiệp tự điều chỉnh tỷ lệ theo đánh giá chủ quan.

Đối với doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh đang thuê mặt bằng, sử dụng dịch vụ tại khu công nghiệp, hạ tầng thương mại hoặc các công trình dịch vụ công, biến động về chi phí khai thác có thể ảnh hưởng gián tiếp đến giá dịch vụ trong những điều kiện nhất định.

Tuy nhiên, tác động cụ thể phải được đánh giá theo từng phương án giá và hợp đồng, không thể suy diễn trực tiếp từ quy định kế toán.

Quản trị đúng giá trị hạ tầng để kiểm soát chi phí dài hạn

Thông tư 151/2026/TT-BTC làm rõ các nguyên tắc tính hao mòn, trích khấu hao và điều chỉnh nguyên giá trong quá trình khai thác tài sản kết cấu hạ tầng.

Đối với doanh nghiệp được giao quản lý hoặc tham gia khai thác hạ tầng, yêu cầu quan trọng là phân định trách nhiệm quản lý tài sản, xác định đúng phương thức khai thác và dự liệu nghĩa vụ khi đầu tư nâng cấp, bàn giao tài sản.

Đối với doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh sử dụng dịch vụ hạ tầng, cần quan tâm cơ chế xác định giá, hợp đồng sử dụng dịch vụ và các điều kiện điều chỉnh chi phí.

Minh bạch chi phí hạ tầng không chỉ phục vụ kế toán tài sản công mà còn góp phần tạo cơ sở đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực và tính bền vững của hoạt động đầu tư, kinh doanh.