Quy hoạch TP. Hồ Chí Minh và bài toán 800 tỷ USD

TP. Hồ Chí Minh đang đặt lên bàn một con số đủ lớn để gây chú ý: 800 tỷ USD quy mô kinh tế vào năm 2050. Cùng với đó là dân số 22-25 triệu người, GRDP bình quân đầu người khoảng 75.000 USD và vị thế một siêu đô thị toàn cầu.

Nhưng quy hoạch càng lớn, câu hỏi về khả năng thực thi càng lớn. Một bản đồ có thể vẽ ra năm cực động lực, năm trục chiến lược và mười vùng quản trị. Điều khó hơn là biến những đường nét trên bản đồ thành dòng vốn, hàng hóa, dữ liệu, công nghệ, việc làm và giá trị gia tăng.

Đây là điểm đáng chú ý nhất của Quy hoạch tổng thể TP. Hồ Chí Minh với tầm nhìn 100 năm. Quy hoạch không chỉ đặt mục tiêu mở rộng không gian đô thị, mà hướng tới tổ chức lại cấu trúc phát triển của một siêu đô thị.

Theo báo cáo, đến năm 2030 TP. Hồ Chí Minh đặt mục tiêu đạt quy mô kinh tế khoảng 120 tỷ USD, tăng trưởng GRDP trên 10% mỗi năm và dân số khoảng 16 triệu người. Đến năm 2050, quy mô kinh tế dự kiến đạt 800 tỷ USD, với dân số 22-25 triệu người.

Không thể lớn chỉ bằng cách rộng hơn

Trong nhiều thập niên, đô thị hóa thường gắn với mở rộng không gian phát triển. Đường mới mở, khu đô thị mới hình thành, khu công nghiệp mới xuất hiện và dân cư dịch chuyển theo.

Mô hình này từng tạo động lực mạnh. Tuy nhiên, một siêu đô thị với dân số 22-25 triệu người không thể tiếp tục phát triển bằng cách mở rộng cơ học từ trung tâm ra ngoại vi.

Quy hoạch mới vì vậy chuyển sang mô hình siêu đô thị đa cực, vận hành theo cấu trúc “5-5-10”, gồm năm cực động lực, năm trục chiến lược và mười vùng quản trị phát triển.

Sơ đồ mô hình siêu đô thị đa cực.

Điểm quan trọng không nằm ở việc thành phố được chia thành bao nhiêu khu vực. Mỗi khu vực phải có vai trò kinh tế đủ rõ để tạo ra giá trị riêng, đồng thời được kết nối bằng hạ tầng đủ mạnh.

Đó là cách một đô thị chuyển từ tư duy “phát triển thêm đất” sang “phát triển thêm năng suất”.

Cực lõi trung tâm quốc tế tập trung tài chính, quản trị, dịch vụ toàn cầu, kinh tế tri thức, văn hóa sáng tạo và hoạt động đối ngoại. Phía Đông hướng đến AI, bán dẫn, R&D, đại học và sản xuất công nghệ cao.

Phía Bắc đảm nhận vai trò công nghiệp và logistics. Phía Nam gắn với cảng biển, thương mại tự do và năng lượng. Không gian biển và du lịch hướng đến nghỉ dưỡng quốc tế, kinh tế đêm và kinh tế biển.

Nếu triển khai đúng, cấu trúc này có thể tạo ra một mạng lưới chuyên môn hóa thay vì một đô thị khổng lồ nhưng chức năng chồng lấn.

Tuy nhiên, quy hoạch không tự tạo ra tăng trưởng. Một khu công nghệ cao không trở thành trung tâm đổi mới chỉ vì được khoanh trên bản đồ. Một khu thương mại tự do cũng không tự động trở thành đầu mối thương mại quốc tế nếu thủ tục, logistics, tài chính và chuỗi cung ứng chưa đủ cạnh tranh.

Trung tâm tài chính quốc tế cũng không thể chỉ dựa vào những tòa nhà văn phòng. Nó cần thể chế, dòng vốn, nhân lực chất lượng cao, dịch vụ pháp lý, kiểm toán, bảo hiểm, công nghệ tài chính và khả năng kết nối với thị trường quốc tế.

Báo cáo quy hoạch xác định thách thức lớn nhất của TP. Hồ Chí Minh không nằm ở thiếu tiềm năng, mà ở khả năng tổ chức lại không gian và nguồn lực thành một cấu trúc thống nhất, đa cực và vận hành hiệu quả.

Với doanh nghiệp, điều quan trọng nhất của quy hoạch không phải tên gọi từng vùng. Doanh nghiệp cần biết ở đâu có hạ tầng, được phép đầu tư gì, mất bao lâu để hoàn tất thủ tục, chi phí logistics bao nhiêu và tiếp cận lao động thế nào.

Một quy hoạch tốt cuối cùng phải được đo bằng những câu hỏi rất đời thường như vậy.

Hạ tầng phải đi trước nhu cầu

Quy hoạch xác định metro, TOD, không gian ngầm và hạ tầng trên cao là xương sống của cấu trúc đô thị. TOD là phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng, trong đó nhà ở, văn phòng, thương mại và dịch vụ được tổ chức quanh các đầu mối giao thông lớn. Các trục công nghiệp, logistics và kinh tế Bắc - Nam, Đông - Tây được định hướng kết nối sản xuất, cảng biển, sân bay và các trung tâm đô thị.

Điều này có ý nghĩa trực tiếp với doanh nghiệp. Một nhà máy không chỉ cần mặt bằng, mà còn cần đường vào, điện, nước, dữ liệu, lao động và khả năng đưa nguyên liệu vào, sản phẩm ra với chi phí cạnh tranh.

Doanh nghiệp logistics cũng không chỉ cần kho. Họ cần đường bộ, đường thủy, đường sắt, ICD, cảng biển và sân bay được kết nối như một hệ thống.

Cấu trúc một tâm lõi và hai tâm động lực

Nếu mỗi dự án hạ tầng chỉ được nhìn như một công trình riêng lẻ, hiệu quả đầu tư sẽ bị giới hạn. Nếu hạ tầng được thiết kế như một mạng lưới kinh tế, giá trị tạo ra sẽ lớn hơn nhiều lần.

Đơn vị tư vấn đề xuất trước mắt tập trung vào trung tâm tài chính quốc tế, hành lang đổi mới sáng tạo phía Đông, khu thương mại tự do gắn với Cái Mép - Thị Vải và Cần Giờ, vùng công nghiệp công nghệ cao phía Bắc, hạ tầng đô thị đa tầng, chống ngập và hạ tầng số.

Đây có thể xem là “xương sống” ban đầu của mục tiêu 800 tỷ USD, nhưng hạ tầng vật chất chỉ là một nửa câu chuyện, nửa còn lại là thể chế.

Quy hoạch đặt kinh tế số thành mũi nhọn, với mục tiêu chiếm 60% GRDP vào năm 2035. Đây là mục tiêu tham vọng, nhưng cho thấy thành phố muốn chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào mở rộng đô thị sang tăng trưởng dựa trên năng suất và giá trị gia tăng.

Nếu tăng trưởng chủ yếu dựa vào bất động sản, xây dựng và mở rộng đô thị, quy mô nền kinh tế có thể tăng nhưng năng suất chưa chắc tăng tương ứng.

Ngược lại, công nghệ, dữ liệu, tài chính, dịch vụ chuyên môn, nghiên cứu và các ngành công nghiệp có hàm lượng tri thức sẽ giúp mỗi đơn vị lao động tạo ra giá trị cao hơn.

Đây mới là nền tảng để tiến đến GRDP bình quân đầu người 75.000 USD vào năm 2045 và 100.000 USD vào năm 2075.

Doanh nghiệp công nghệ cần vốn và nhân lực. Doanh nghiệp sản xuất cần đất công nghiệp và logistics. Doanh nghiệp tài chính cần khung pháp lý minh bạch. Doanh nghiệp du lịch cần không gian phát triển, giao thông và sản phẩm đủ khác biệt.

Một siêu đô thị đa cực vì vậy phải đi cùng một hệ sinh thái chính sách đa dạng.

Tránh “siêu quy hoạch, tiểu thực thi”

TP. Hồ Chí Minh đã có nhiều quy hoạch, chiến lược và tầm nhìn. Thách thức lâu nay không hẳn nằm ở việc thiếu ý tưởng, mà ở khoảng cách giữa ý tưởng và thực tế triển khai. Bản quy hoạch mới đặt ra tầm nhìn 100 năm. Nhưng doanh nghiệp không thể chờ 100 năm để biết mình được làm gì trong năm tới.

Với khu thương mại tự do, cần xác định rõ thời gian triển khai, cơ chế vận hành, loại hình doanh nghiệp được tham gia và những ưu đãi cụ thể.

Với trung tâm tài chính, cần xác định những thay đổi pháp lý nào được thực hiện trước. Với hành lang đổi mới sáng tạo, cần xác định quỹ đất, trường đại học, trung tâm nghiên cứu và cơ chế thu hút nhân lực.

Với logistics, phải có danh mục công trình then chốt, nguồn vốn và tiến độ cụ thể.

Nếu không làm được điều này, nguy cơ rất dễ xảy ra: quy hoạch trên giấy đi trước, còn thị trường chạy theo hướng khác.

Một điểm đáng chú ý là quy hoạch không đặt tăng trưởng kinh tế đối lập với môi trường. Sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, Nhà Bè, Soài Rạp, Thị Vải và rừng ngập mặn Cần Giờ được xác định là một phần của hạ tầng sinh thái nền.

Các không gian này có vai trò điều tiết nước, giảm ngập, bảo vệ đa dạng sinh học và kiểm soát giới hạn phát triển.

Với một đô thị 22-25 triệu dân, chi phí xử lý ngập nước, ô nhiễm và suy giảm hệ sinh thái cuối cùng đều được tính vào chi phí kinh tế.

Một khu công nghiệp bị ngập là chi phí doanh nghiệp. Một tuyến đường thường xuyên ùn tắc là chi phí logistics. Một khu đô thị thiếu không gian xanh là chi phí xã hội.

Bảo vệ rừng ngập mặn Cần Giờ hay các hành lang sông nước vì vậy không nên được xem là hy sinh cơ hội phát triển. Đó là cách bảo vệ nền tảng tăng trưởng dài hạn.

Quy hoạch cũng đặt con người ở vị trí trung tâm, với mục tiêu chỉ số phát triển con người trên 0,8 và cải thiện khả năng tiếp cận giáo dục, dịch vụ đô thị.

Quy hoạch xác định metro, TOD, không gian ngầm và hạ tầng trên cao là xương sống của cấu trúc đô thị.

Một chuyên gia AI không chỉ quan tâm mức lương. Họ quan tâm trường học, bệnh viện, giao thông, nhà ở, môi trường sống và khả năng tiếp cận cộng đồng chuyên môn.

Do đó, mục tiêu trở thành siêu đô thị toàn cầu không thể chỉ xây thêm đường và nhà cao tầng. Thành phố phải tạo môi trường sống đủ hấp dẫn để giữ chân nhân tài.

Định hướng “đô thị 15 phút” và “thành phố đa tầng 30 phút” cũng đáng chú ý. Người dân có thể tiếp cận dịch vụ thiết yếu trong thời gian ngắn, trong khi các cực phát triển được kết nối nhanh bằng giao thông hiện đại và hạ tầng số.

Mục tiêu 800 tỷ USD vào năm 2050 không phải bất khả thi. Nhưng nó cũng không phải kết quả tự nhiên của việc hợp nhất không gian hay mở rộng dân số.

Muốn đạt mục tiêu này, TP. Hồ Chí Minh phải đồng thời giải quyết ba bài toán: năng suất, kết nối và thể chế. Năng suất phải dựa ngày càng nhiều vào công nghệ, đổi mới sáng tạo, tài chính, dịch vụ chất lượng cao và công nghiệp có giá trị gia tăng lớn.

Kết nối phải giúp hàng hóa, vốn, dữ liệu, con người và năng lượng di chuyển nhanh, rẻ và ổn định.

Thể chế phải tạo khác biệt giữa một thành phố kêu gọi đầu tư và một thành phố thực sự cạnh tranh để giành dòng vốn toàn cầu.

Đồ án điều chỉnh quy hoạch chung đến năm 2040, tầm nhìn đến năm 2060 cũng xác định TP. Hồ Chí Minh hướng tới một thành phố toàn cầu, là trung tâm kinh tế, tài chính, dịch vụ của châu Á và cực tăng trưởng của khu vực phía Nam.

Hai lớp quy hoạch vì thế cần được nhìn trong cùng một logic: quy hoạch không gian phải tạo nền cho chiến lược kinh tế, còn chiến lược kinh tế phải quyết định cách phân bổ không gian.

Nếu làm được, 800 tỷ USD sẽ được nhìn thấy trong một cảng biển hoạt động hiệu quả hơn, một nhà máy tạo ra giá trị cao hơn, một doanh nghiệp công nghệ vươn ra quốc tế, một trung tâm tài chính thu hút dòng vốn mới và người lao động có thu nhập cao hơn.

Còn nếu không, 800 tỷ USD sẽ chỉ là một cột mốc đẹp trong một bản quy hoạch rất đẹp. Quy hoạch 100 năm vì thế không nên được đánh giá bằng độ lớn của tầm nhìn, mà bằng tốc độ biến tầm nhìn thành những thay đổi có thể đo đếm trong 5 năm, 10 năm và ngay từ hôm nay.