PGS. TS. Trần Đình Thiên: Việt Nam cần bản lĩnh vượt "gió ngược" trong kỷ nguyên kinh tế số

Thế giới bất ổn và sức ép trực diện lên nền kinh tế mở

Bước sang năm 2026, nền kinh tế toàn cầu đang vận hành trong trạng thái khó đoán định hơn bao giờ hết. Những xung đột địa chính trị kéo dài, chu kỳ thắt chặt chính sách thương mại của các nền kinh tế lớn và làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng đang tạo ra một môi trường cạnh tranh gay gắt, rủi ro cao. Theo PGS. TS. Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, điểm đặc biệt của giai đoạn này không chỉ nằm ở mức độ bất ổn, mà còn ở tốc độ lan truyền tác động giữa các khu vực, khiến mọi nền kinh tế có độ mở lớn đều chịu ảnh hưởng gần như tức thì.

Việt Nam, với kim ngạch xuất nhập khẩu gấp nhiều lần GDP, nằm trong nhóm quốc gia dễ bị tổn thương nhất trước các cú sốc bên ngoài. Khi các nền kinh tế lớn quay lại tư duy bảo hộ, gia tăng hàng rào thuế quan và ưu tiên sản xuất nội địa, không gian tăng trưởng dựa vào xuất khẩu của Việt Nam sẽ bị thu hẹp. Cùng lúc, dòng vốn đầu tư quốc tế có xu hướng thận trọng hơn, lựa chọn khắt khe hơn về môi trường thể chế, chất lượng hạ tầng và năng lực nhân lực.

PGS. TS. Trần Đình Thiên lưu ý rằng, sự “ngược chiều” trong chính sách của các trung tâm kinh tế lớn càng khiến bức tranh trở nên phức tạp. Một bên gia tăng bảo hộ, bên kia đẩy mạnh mở cửa và cạnh tranh bằng quy mô, công nghệ và giá thành. Việt Nam đứng giữa những dòng chảy đó, vừa có cơ hội thu hút dịch chuyển sản xuất, vừa đối diện nguy cơ trở thành thị trường tiêu thụ nếu không nâng cao được năng lực nội sinh.

PGS. TS. Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam.

Ở góc độ vĩ mô, thách thức lớn nhất không chỉ là duy trì tốc độ tăng trưởng, mà là giữ được chất lượng tăng trưởng trong bối cảnh nguồn lực truyền thống dần bão hòa. Mô hình dựa nhiều vào lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên và ưu đãi đầu tư không còn đủ sức tạo đột phá. Yêu cầu đặt ra là phải chuyển sang mô hình dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và giá trị gia tăng cao hơn. Đây chính là “bản lĩnh” mà ông Thiên nhấn mạnh: bản lĩnh cải cách, bản lĩnh chấp nhận thay đổi và bản lĩnh đầu tư cho tương lai dài hạn, ngay cả khi ngắn hạn còn nhiều áp lực.

Kinh tế số, thương mại điện tử và cuộc cạnh tranh ngay trên sân nhà

Một trong những chuyển động mạnh mẽ nhất hiện nay là sự bùng nổ của kinh tế số và thương mại điện tử xuyên biên giới. Hàng hóa nước ngoài, đặc biệt từ các trung tâm sản xuất lớn, có thể tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng Việt Nam thông qua nền tảng số với chi phí thấp, tốc độ nhanh và khả năng cá nhân hóa cao. Điều này tạo ra lợi ích ngắn hạn cho người tiêu dùng, nhưng đồng thời gây sức ép rất lớn lên doanh nghiệp sản xuất và phân phối trong nước.

Theo phân tích của PGS. TS. Trần Đình Thiên, nếu doanh nghiệp nội địa không nhanh chóng nâng cấp công nghệ, tối ưu quản trị và tái cấu trúc chuỗi giá trị, nguy cơ mất thị phần ngay trên thị trường nội địa là hoàn toàn hiện hữu. Cạnh tranh không còn chỉ nằm ở giá, mà chuyển sang năng lực vận hành, tốc độ đổi mới, khả năng khai thác dữ liệu và mức độ kết nối với hệ sinh thái số.

Trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và phân tích dữ liệu đang làm thay đổi cấu trúc chi phí, mô hình kinh doanh và cách thức tiếp cận khách hàng. Doanh nghiệp nào làm chủ được công nghệ sẽ mở rộng được biên lợi nhuận, nâng cao năng suất và khả năng thích ứng trước biến động thị trường. Ngược lại, doanh nghiệp chậm chuyển đổi sẽ bị đẩy ra khỏi cuộc chơi, ngay cả khi nhu cầu thị trường vẫn còn.

Ở tầm quốc gia, bài toán không chỉ là khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng công nghệ, mà còn là xây dựng khung thể chế phù hợp với kinh tế số. Chính sách thuế, quản lý thương mại điện tử, bảo vệ dữ liệu, cạnh tranh công bằng và hỗ trợ đổi mới sáng tạo cần được thiết kế đồng bộ, tránh tình trạng vừa mở cửa thiếu kiểm soát, vừa tạo rào cản hành chính làm giảm động lực phát triển của doanh nghiệp trong nước.

PGS. TS. Trần Đình Thiên đặc biệt nhấn mạnh vai trò của khu vực kinh tế tư nhân. Đây là khu vực năng động nhất, nhạy bén nhất với thị trường và có khả năng hấp thụ công nghệ nhanh nhất. Tuy nhiên, để kinh tế tư nhân thực sự trở thành động lực tăng trưởng, cần một môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo. Việc khơi thông dòng vốn, giảm chi phí tuân thủ, bảo đảm quyền tài sản và khuyến khích đổi mới sáng tạo sẽ quyết định sức bật dài hạn của nền kinh tế.

Trong bối cảnh thế giới còn nhiều “gió ngược”, chiến lược của Việt Nam không thể chỉ dừng ở phản ứng tình thế, mà phải là một quá trình tái định vị toàn diện. Từ nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đầu tư hạ tầng số, cải cách thể chế đến xây dựng năng lực doanh nghiệp, tất cả đều cần được triển khai đồng bộ và kiên định. Khi nội lực đủ mạnh, nền kinh tế sẽ không chỉ chống chịu tốt hơn trước biến động, mà còn tận dụng được những khoảng trống thị trường và cơ hội tái cấu trúc chuỗi giá trị toàn cầu.

Nhìn về dài hạn, kỷ nguyên kinh tế số không chỉ là cuộc đua công nghệ, mà là cuộc đua về năng lực tổ chức, khả năng học hỏi và tốc độ thích ứng. Việt Nam có lợi thế về dân số trẻ, tinh thần khởi nghiệp và mức độ hội nhập cao. Nếu biết chuyển hóa những lợi thế này thành năng suất thực chất, đồng thời duy trì kỷ luật cải cách và tầm nhìn chiến lược, nền kinh tế hoàn toàn có thể vượt qua “gió ngược” để bước vào quỹ đạo tăng trưởng bền vững hơn, chủ động hơn và có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi kinh tế toàn cầu.