Những thói quen hằng ngày đang làm hại sức khỏe hô hấp của cả gia đình

Thói quen bảo vệ sức khỏe hô hấp giúp giảm nguy cơ bệnh hô hấp mạn tính

Sức khỏe hô hấp không chỉ là chuyện của người bệnh – đó là vấn đề của bất kỳ ai đang sống trong môi trường ô nhiễm, trong ngôi nhà chưa được vệ sinh đúng cách, hay trong gia đình có người hút thuốc. Hiểu đúng cơ chế tổn thương của phổi và điều chỉnh vài thói quen nhỏ, hoàn toàn có thể giảm đáng kể nguy cơ mắc các bệnh hô hấp mãn tính – cho cả người lớn lẫn trẻ em trong nhà.

Phổi đang chịu đựng điều gì mà không ai hay biết

Nhiều người ho kéo dài nhiều tuần, tức ngực hoặc mệt mỏi không rõ lý do. Phần lớn cho rằng đó chỉ là thời tiết thay đổi hay cảm cúm thông thường – rồi để qua. Nhưng theo các chuyên gia hô hấp, nguyên nhân thực sự thường đến từ nơi khác: bụi mịn PM2.5 (hạt bụi siêu nhỏ trong không khí, nhỏ hơn 1/20 đường kính sợi tóc) tích lũy âm thầm trong đường thở qua nhiều tháng, nhiều năm.

Theo WHO, mức ô nhiễm bụi mịn tại nhiều đô thị lớn châu Á – trong đó có Việt Nam – vẫn đang vượt ngưỡng khuyến nghị an toàn và có xu hướng gia tăng vào mùa khô. Cơ chế gây hại không phức tạp nhưng ít người hình dung được: phổi hoạt động như một hệ thống lọc liên tục – mỗi hơi thở kéo không khí qua phế quản (ống dẫn khí trong phổi) rồi đến các túi khí nhỏ li ti. Khi bụi mịn len lỏi qua lớp lọc tự nhiên của mũi và họng, chúng bám vào niêm mạc phế quản, kích hoạt phản ứng viêm âm ỉ kéo dài. Phổi không kêu đau. Nó chỉ dần dần làm việc kém đi – và người ta thường chỉ nhận ra khi triệu chứng đã rõ.

Ba thói quen phổ biến đang tạo gánh nặng cho phổi mỗi ngày

Không phải chỉ khói bụi ngoài đường mới là nguồn gây hại – mà chính trong nhà, trong văn phòng, trong xe, những thói quen tưởng vô hại mới là thứ phổi phải chịu đựng lặp đi lặp lại mỗi ngày.

Thói quen đầu tiên là không đeo khẩu trang khi ra đường ngoài giai đoạn dịch bệnh. Nhóm không có thói quen này có nguy cơ viêm đường hô hấp cấp cao hơn rõ rệt – bởi PM2.5 và vi khuẩn đường hô hấp xâm nhập trực tiếp qua miệng và mũi mà không qua bất kỳ lớp lọc nào.

Thói quen thứ hai là ít vệ sinh không gian sống. Bụi tích tụ trong ga giường, rèm cửa, thảm trải sàn không chỉ là bụi thông thường – đó là môi trường lý tưởng cho vi khuẩn và nấm mốc sinh sôi. Mỗi đêm ngủ, phổi tiếp xúc liên tục với không khí trong phòng ngủ. Nếu không gian đó chứa đầy các tác nhân kích thích, phổi phải làm việc trong trạng thái viêm âm ỉ suốt nhiều giờ mà cơ thể không hề hay biết.

Thói quen thứ ba – và ít được chú ý nhất – là hút thuốc trong không gian kín. Nhiều người nghĩ đã tắt thuốc là hết tác hại. Thực ra không phải vậy. Khói thuốc bám lại trên bề mặt đồ vật sau khi điếu thuốc đã tắt – gọi là "khói thứ cấp" – vẫn chứa độc tố mà trẻ em hít phải qua tiếp xúc với sàn nhà, quần áo, đồ chơi mỗi ngày. Nguy cơ mắc các bệnh hô hấp mãn tính ở trẻ sống trong môi trường này vì vậy cao hơn đáng kể so với trẻ sống trong không gian không khói thuốc.

Bốn điều có thể làm ngay để phổi hoạt động tốt hơn

Tổn thương hô hấp tích lũy chậm – nhưng phục hồi cũng bắt đầu từ những thay đổi nhỏ, đủ kiên trì. Điều đáng lưu ý là hầu hết các thói quen bảo vệ sức khỏe hô hấp đều không tốn kém và có thể bắt đầu ngay trong tuần này.

Một là đeo khẩu trang đúng cách khi ra ngoài. Loại có khả năng lọc bụi mịn như KN95 cho hiệu quả bảo vệ tốt hơn đáng kể so với khẩu trang y tế thông thường khi tiếp xúc với môi trường ô nhiễm hoặc đông người. Ra đường vào giờ cao điểm, nhất là những ngày chất lượng không khí kém, đây là lớp bảo vệ đơn giản nhất có thể làm ngay hôm nay.

Hai là vệ sinh không gian sống đều đặn. Một lựa chọn hợp lý là lau bụi bề mặt hai lần mỗi tuần và giặt ga giường một lần mỗi tuần – ngưỡng tối thiểu để giảm tải đáng kể lượng tác nhân kích thích mà phổi phải xử lý mỗi đêm.

Ba là tập thở đúng cách. Nghiên cứu từ Đại học Harvard ghi nhận duy trì thói quen thở bằng mũi và thở sâu đến bụng khoảng mười phút mỗi ngày có thể giúp giảm rõ rệt các triệu chứng hen suyễn (bệnh co thắt đường hô hấp mãn tính). Lý do: thở bằng mũi giúp lọc bụi và làm ẩm không khí trước khi vào phổi – điều mà thở bằng miệng không làm được.

Bốn là không hút thuốc trong không gian kín. Nếu có thói quen hút thuốc, một lựa chọn được các chuyên gia hô hấp khuyến nghị là ra ngoài và giữ khoảng cách xa trẻ em – vì khói thứ cấp bám trên bề mặt đồ vật lâu hơn nhiều so với khói thuốc nhìn thấy bằng mắt thường.

Nếu ho kéo dài trên hai tuần, khó thở không rõ nguyên nhân hoặc tức ngực tái diễn, nên chủ động thăm khám chuyên khoa hô hấp thay vì chờ triệu chứng tự qua.

Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn y tế chuyên môn.