Mất trí nhớ ở người già: khi nào là tuổi tác, khi nào là bệnh?

Mất trí nhớ ở người già: Khi nào là tuổi tác, khi nào là bệnh?

Mất trí nhớ ở người già thường bắt đầu từ những lần quên vặt, nên nhiều gia đình cho là "lẫn tuổi già" và để đấy. Tại Việt Nam, không ít người chỉ được đưa đi khám khi bệnh đã sang giai đoạn trung bình hoặc nặng. Cuối tháng 9/2026, Bộ Y tế đề nghị đưa sàng lọc suy giảm nhận thức vào khám sức khỏe định kỳ cho người cao tuổi.

Quên đến mức nào thì đáng lo

Quên chỗ để chìa khóa là chuyện thường. Cầm chìa khóa trên tay mà không biết dùng để làm gì mới là chuyện đáng lo.

Theo Viện Lão hóa Quốc gia Hoa Kỳ (NIA), người già bình thường vẫn có lúc quên tên, quên hẹn, để đồ chỗ khác, nhưng sau đó nhớ lại hoặc tự tìm ra, và vẫn tự lo được tiền bạc, sinh hoạt.

Nặng hơn một bậc là suy giảm nhận thức nhẹ (trí nhớ, khả năng suy nghĩ kém hơn người cùng tuổi nhưng chưa ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt). Người ở mức này hay thất lạc đồ, quên hẹn quan trọng, khó tìm từ khi nói, nhưng vẫn tự lo được cho mình. Không phải ai cũng chuyển nặng, một số người giữ ổn định nhiều năm.

Nặng nhất là sa sút trí tuệ, dạng mất trí nhớ ở người già đã ảnh hưởng đến sinh hoạt và khả năng tự lập. NIA nhấn mạnh đây không phải chuyện tất yếu của tuổi già. Bệnh lộ ra qua những việc cụ thể: hỏi đi hỏi lại một câu, lạc ở con đường quen, để đồ sai chỗ mà không lần lại được, lúng túng khi trả tiền hay nấu món đã nấu cả đời. Theo CDC Hoa Kỳ, chỉ cần một vài biểu hiện như vậy là nên đi khám.

Riêng tình trạng lú lẫn xuất hiện đột ngột trong vài giờ đến vài ngày lại là chuyện khác. Đó có thể là mê sảng, hay gặp do nhiễm trùng tiết niệu, viêm phổi hoặc mất nước, có khi không kèm sốt, cần đưa đến cơ sở y tế ngay.

Những kiểu quên có thể chữa được

Không phải ca mất trí nhớ ở người già nào cũng do bệnh Alzheimer, dù đây là nguyên nhân phổ biến nhất của sa sút trí tuệ và hiện chưa chữa khỏi được. Một số nguyên nhân khác chữa được nếu phát hiện kịp.

Hay gặp là tác dụng phụ của thuốc. Thuốc ngủ, thuốc an thần, thuốc chống dị ứng thế hệ cũ có thể khiến người già lơ mơ, chậm chạp, quên trước quên sau. Khi bác sĩ rà lại đơn, giảm liều hoặc đổi thuốc, trí nhớ thường khá lên. Tự ý ngưng thuốc lại có thể gây hại.

Trầm cảm cũng dễ bị nhầm là lẫn. Theo Cẩm nang Merck (Merck Manual), người trầm cảm thường than phiền nhiều về trí nhớ của mình, còn người sa sút trí tuệ thường không nhận ra mình quên. Điều trị trầm cảm có thể giúp trí nhớ cải thiện rõ.

Thiếu vitamin B12 (vitamin cần cho lớp vỏ bọc dây thần kinh) gây giảm trí nhớ, tê bì chân tay, thiếu máu. Suy giáp (tuyến giáp tiết ít hormone, làm mọi hoạt động trong cơ thể chậm lại) khiến người bệnh chậm chạp, kém tập trung. Cả hai đều cải thiện khi được điều trị.

Ngoài ra còn hai nguyên nhân hiếm hơn cũng có thể điều trị: tụ máu dưới màng cứng (máu đọng giữa não và hộp sọ, thường sau một lần va đầu nhẹ) và tràn dịch não áp lực bình thường (dịch trong não ứ lại).

Khoa học đang lần theo những manh mối nào

Một hướng được chú ý là giấc ngủ. Khi ngủ sâu, não được cho là tăng đào thải chất cặn, trong đó có beta-amyloid (loại protein đóng mảng trong não người bệnh Alzheimer). Giấc ngủ giống đội dọn rác làm việc ban đêm, thiếu ngủ thì rác dồn lại. Bằng chứng trên động vật khá rõ, ở người còn đang nghiên cứu.

Một manh mối bất ngờ đến từ xứ Wales (Anh). Nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature năm 2025 ghi nhận người cao tuổi đã tiêm vắc xin zona ít bị sa sút trí tuệ hơn rõ rệt trong nhiều năm theo dõi. Các nhà khoa học chưa rõ vì sao.

Tai nghe kém cũng được để ý. Nghe kém giống chiếc radio bắt sóng chập chờn, não phải căng ra dò sóng nên nhanh mệt, người già lại ngại trò chuyện. Thử nghiệm ACHIEVE (đăng trên The Lancet năm 2023) cho thấy ở nhóm có nguy cơ cao, điều trị thính lực giúp trí nhớ và khả năng tư duy suy giảm chậm hơn.

Theo báo cáo của Ủy ban Lancet năm 2024, gần một nửa số ca sa sút trí tuệ có thể phòng hoặc trì hoãn trên lý thuyết nhờ kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu, chữa nghe kém, mắt kém, vận động đều và giữ giao tiếp với mọi người. Hiện chưa có thuốc chữa khỏi, các thuốc mới chỉ làm chậm bệnh ở giai đoạn sớm.

Phần lớn những lần quên vặt ở tuổi già không đáng ngại. Khi tình trạng mất trí nhớ ở người già lặp lại, nặng dần và chạm vào sinh hoạt hằng ngày, đi khám sớm giúp tìm ra những nguyên nhân chữa được và có thêm thời gian làm chậm bệnh.