Nhìn lại bản chất nhân văn của Bảo hiểm thất nghiệp

TS. Đinh Thị Chiến - Đại học Luật TP.HCM

Thưa bà, nhiều người lao động cho rằng việc chỉ chi trả trợ cấp thất nghiệp cho người thực sự thất nghiệp là chưa công bằng. Bà nghĩ sao?

TS. Đinh Thị Chiến: Trước khi bàn đến hai chữ "công bằng", chúng ta cần nhìn lại bản chất và mục tiêu của Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN). Tên gọi đã nói lên phần nào: đây là chính sách hỗ trợ khi người lao động mất việc, giúp họ có một khoản thu nhập tạm thời và hỗ trợ tái hòa nhập thị trường lao động.

BHTN không phải là "có đóng là có hưởng" như một dạng tiết kiệm cá nhân, mà là một cơ chế chia sẻ rủi ro. Người có việc làm ổn định đang san sẻ gánh nặng với người không may mất việc. Điều này giống như bảo hiểm y tế, tai nạn lao động – chỉ khi có rủi ro xảy ra thì chế độ mới phát huy tác dụng.

Nếu ai đóng cũng được hưởng, dù không thất nghiệp, thì bản chất chia sẻ, nhân văn của chính sách sẽ bị méo mó, và Quỹ BHTN cũng khó đảm bảo an toàn tài chính lâu dài. Tuy nhiên, để khuyến khích người lao động tham gia BHTN trong thời gian dài mà chưa từng hưởng BHTN cho đến khi nghỉ hưu thì có thể nghiên cứu chi trả/thưởng cho họ một khoản tiền, mức cụ thể như thế nào cần có sự tính toán trên cơ sở cân đối quỹ BHTN.

Nhưng với những người đã đóng BHTN hàng chục năm mà chưa từng hưởng một đồng nào, họ có thể cảm thấy thiệt thòi?

TS. Đinh Thị Chiến: Đó là cảm xúc dễ hiểu và rất đáng được lắng nghe. Có không ít người lao động làm việc chăm chỉ cả đời, không một ngày thất nghiệp, không một lần nhận trợ cấp, nên họ cảm thấy bị bỏ quên.

Tôi cho rằng, để ghi nhận sự đóng góp bền bỉ đó, hoàn toàn có thể xem xét cơ chế thưởng hoặc hỗ trợ một lần khi họ về hưu mà chưa từng hưởng BHTN. Nhưng việc đó phải dựa trên nguyên tắc cân đối Quỹ và giữ đúng tinh thần chia sẻ rủi ro. Không nên vì muốn "công bằng cảm tính" mà phá vỡ cấu trúc nền tảng của chính sách.

Có ý kiến cho rằng, hiện nay có một số người lợi dụng BHTN để trục lợi. Bà nghĩ sao?

TS. Đinh Thị Chiến: Thực tế là có những kẽ hở bị lợi dụng, chẳng hạn người lao động đã có việc mới nhưng vẫn lách luật, không ký hợp đồng, không khai báo, để tiếp tục hưởng trợ cấp. Điều này vừa trái pháp luật, vừa làm tổn hại niềm tin của những người lao động đóng góp chân chính.

Trong khi đó, bao nhiêu người cả đời không nghỉ việc, không hưởng một đồng BHTN – họ xứng đáng được trân trọng, không chỉ ở khía cạnh đạo đức mà cả chính sách. Vì vậy, cần siết chặt quản lý, tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm và thu hồi các khoản trục lợi, thay vì điều chỉnh theo hướng chi trả cho tất cả những ai đã đóng.

Theo bà, làm sao để khuyến khích người lao động sớm quay lại làm việc, thay vì kéo dài thời gian hưởng trợ cấp?

TS. Đinh Thị Chiến: Mức trợ cấp thất nghiệp hiện nay chỉ là 60% mức lương bình quân, không đủ để người lao động sống thoải mái – và đó chính là dụng ý chính sách: chỉ hỗ trợ tạm thời, khuyến khích người lao động sớm quay lại thị trường lao động.

Tuy nhiên, vì mức trợ cấp này giữ nguyên trong suốt thời gian hưởng, nên nhiều người có xu hướng "chờ hết trợ cấp mới đi làm". Một giải pháp hay mà một số quốc gia đã áp dụng là giảm dần mức hưởng theo thời gian thất nghiệp: ví dụ 3 tháng đầu là 60%, sau đó giảm còn 55%, rồi 50%... Điều này tạo động lực để người lao động sớm tìm lại việc làm.

Ngoài ra, cần đẩy mạnh đào tạo nghề, tư vấn và giới thiệu việc làm – vì chính sách đã quy định: sau 2 lần giới thiệu việc làm phù hợp mà người lao động từ chối, thì sẽ bị dừng trợ cấp. Vấn đề là chúng ta cần làm tốt khâu "phù hợp" ấy, để tạo ra cơ hội thực sự cho người thất nghiệp quay lại lao động.

Xin cảm ơn bà về những chia sẻ!