Nghị định 251/2026/NĐ-CP: Lần đầu tiên thiết lập cơ chế thi hành án riêng đối với pháp nhân thương mại – Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì?

Sau gần một thập kỷ kể từ khi chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại được bổ sung vào Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), một khoảng trống pháp lý quan trọng cuối cùng đã được lấp đầy. Nghị định số 251/2026/NĐ-CP của Chính phủ không tạo ra chế tài mới, nhưng lần đầu tiên thiết lập một cơ chế thống nhất về thi hành án hình sự đối với pháp nhân thương mại, đưa các quy định của Luật Thi hành án hình sự năm 2025 vào thực tiễn.

Nghị định 251/2026/NĐ-CP: Lần đầu tiên thiết lập cơ chế thi hành án riêng đối với pháp nhân thương mại – Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì?

Đây là bước chuyển đáng chú ý trong tư duy quản lý nhà nước: từ việc chỉ tập trung xử lý hành vi vi phạm sang bảo đảm bản án được thực thi đầy đủ, hiệu quả và có thể kiểm soát. Với cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), hộ kinh doanh đang chuyển đổi thành doanh nghiệp và các startup, Nghị định 251 không chỉ là văn bản hướng dẫn thi hành mà còn là tín hiệu cho thấy yêu cầu về quản trị tuân thủ sẽ ngày càng trở thành tiêu chí đánh giá năng lực điều hành doanh nghiệp.

Hoàn thiện “mảnh ghép cuối cùng” của trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân

Điều 1 Nghị định 251 quy định rõ phạm vi điều chỉnh gồm: trình tự, thủ tục thi hành án hình sự đối với pháp nhân thương mại; chuyển giao nghĩa vụ thi hành án khi doanh nghiệp tổ chức lại; các biện pháp cưỡng chế và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Có thể thấy, nếu Bộ luật Hình sự quy định pháp nhân phải chịu trách nhiệm hình sự, Luật Thi hành án hình sự năm 2025 quy định nguyên tắc thi hành án, thì Nghị định 251 chính là văn bản cụ thể hóa cách thức triển khai trên thực tế. Điều này góp phần khắc phục tình trạng trước đây nhiều quy định còn thiếu hướng dẫn, dẫn đến lúng túng trong tổ chức thực hiện.

Đáng chú ý, Điều 3 Nghị định xác định cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh và cấp quân khu là đầu mối tổ chức thi hành án, đồng thời yêu cầu các cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan đăng ký doanh nghiệp và các tổ chức liên quan phối hợp thực hiện theo chức năng, nhiệm vụ được giao.

Điều này đồng nghĩa việc thi hành án đối với doanh nghiệp sẽ không còn là quan hệ giữa riêng doanh nghiệp và cơ quan thi hành án mà được đặt trong cơ chế phối hợp liên ngành, làm tăng tính minh bạch và khả năng giám sát.

“Ba ngày” – khoảng thời gian doanh nghiệp không được phép xem nhẹ

Một điểm đáng chú ý xuyên suốt Nghị định là nhiều thủ tục được thiết kế với thời hạn rất ngắn, chủ yếu là 03 ngày làm việc.

Theo khoản 3 và khoản 4 Điều 5, trong thời hạn ba ngày kể từ khi nhận được quyết định thi hành án, cơ quan thi hành án hình sự phải yêu cầu pháp nhân thương mại triển khai thi hành án; đồng thời doanh nghiệp có trách nhiệm thực hiện ngay các nghĩa vụ theo Luật Thi hành án hình sự và báo cáo kết quả bằng văn bản.

Bên cạnh đó, Điều 9 quy định doanh nghiệp phải công bố quyết định thi hành án trên cổng hoặc trang thông tin điện tử (nếu có), niêm yết tại trụ sở chính, địa điểm kinh doanh và duy trì việc công khai trong suốt thời gian chấp hành án.

Ở góc độ quản trị, đây không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn tác động trực tiếp đến uy tín doanh nghiệp. Với doanh nghiệp đang huy động vốn, tham gia đấu thầu, ký kết hợp đồng hoặc mở rộng thị trường, việc thông tin thi hành án được công khai có thể ảnh hưởng đáng kể đến niềm tin của đối tác, tổ chức tín dụng và nhà đầu tư.

Người đại diện theo pháp luật không còn là “người ký thay”

Một điểm mới khác là Nghị định nâng cao trách nhiệm của người đại diện theo pháp luật.

Theo Điều 7, người đại diện theo pháp luật phải có mặt theo giấy triệu tập để nghe công bố quyết định thi hành án và thực hiện các nghĩa vụ liên quan. Trường hợp đã được triệu tập hợp lệ nhưng cố tình vắng mặt không vì sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan, cơ quan thi hành án vẫn lập biên bản và tiếp tục thực hiện các bước tiếp theo theo quy định.

Quy định này gửi đi thông điệp rõ ràng rằng việc trì hoãn hoặc né tránh sẽ không làm thay đổi tiến trình thi hành án mà chỉ làm gia tăng rủi ro pháp lý và ảnh hưởng đến hình ảnh doanh nghiệp.

SME, hộ kinh doanh và startup cần chuẩn bị gì?

Phần lớn doanh nghiệp nhỏ và startup hiện nay chưa xây dựng hệ thống quản trị tuân thủ bài bản. Hồ sơ pháp lý, quy trình kiểm soát nội bộ hay cơ chế giám sát nghĩa vụ pháp luật vẫn chủ yếu phụ thuộc vào một vài cá nhân hoặc đơn vị kế toán.

Trong bối cảnh Nghị định 251 có hiệu lực, đây sẽ là điểm yếu đáng lo ngại. Chỉ một sai sót trong việc tiếp nhận quyết định, chậm báo cáo, không công khai đúng quy định hoặc thiếu phối hợp với cơ quan thi hành án cũng có thể khiến doanh nghiệp đối mặt với những hệ quả pháp lý và rủi ro về uy tín.

Vì vậy, thay vì chờ đến khi phát sinh vụ việc, doanh nghiệp cần chủ động rà soát quy chế nội bộ, phân định rõ trách nhiệm của người đại diện theo pháp luật, bộ phận pháp chế và kế toán; xây dựng quy trình tiếp nhận, xử lý văn bản của cơ quan nhà nước; đồng thời đưa quản trị tuân thủ trở thành một phần trong chiến lược quản trị doanh nghiệp.

Ở góc độ chính sách, Nghị định 251/2026/NĐ-CP không chỉ hoàn thiện cơ chế thi hành án hình sự đối với pháp nhân thương mại mà còn đặt ra một chuẩn mực quản trị mới: doanh nghiệp muốn phát triển bền vững không chỉ cần năng lực kinh doanh, mà còn phải có năng lực tuân thủ. Trong môi trường đầu tư ngày càng đề cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, đây sẽ là yếu tố quyết định sức chống chịu và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp trong dài hạn.