Chỉ trong 60 từ ngắn ngủi, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã khiến cả thế giới sững sờ khi tuyên bố hôm 28/5 rằng, Washington sẽ "quyết liệt thu hồi visa của sinh viên Trung Quốc". Động thái này, theo nhiều nhà quan sát, là “bàn phản lưới nhà mang tầm vóc lịch sử” và thậm chí là “tự sát quyền lực mềm”.
 |
| Mỹ “tự phản lưới” khi thu hồi visa sinh viên Trung Quốc |
Không chỉ khiến hàng trăm ngàn sinh viên Trung Quốc tại Mỹ hoang mang vì tương lai học tập bất định, quyết định còn khiến chính các viên chức ngoại giao Mỹ bối rối, khi họ không nhận được bất kỳ hướng dẫn nào trước khi phải thực thi chính sách này.
Động thái của ông Rubio được cho là hệ quả của loạt biện pháp siết chặt từ chính quyền Tổng thống Trump gần đây, trong đó có thư chất vấn Harvard ngày 19/5 về các mối quan hệ với “đối thủ nước ngoài”, và việc hủy toàn bộ visa sinh viên quốc tế của trường này chỉ ba ngày sau đó.
Giới bảo thủ Mỹ lâu nay cáo buộc sinh viên Trung Quốc là công cụ để Đảng Cộng sản Trung Quốc “đánh cắp công nghệ” hoặc “thao túng dư luận”. Tuy nhiên, theo nhiều học giả, cách làm hiện tại của Nhà Trắng là hiểu sai hoàn toàn bài toán chi phí – lợi ích của việc tiếp nhận sinh viên nước ngoài, đặc biệt là từ Trung Quốc.
Chính sách mới tuyên bố nhắm vào “những người có liên hệ với Đảng Cộng sản Trung Quốc”, nhưng không làm rõ định nghĩa thế nào là “liên hệ”. Trong một xã hội như Trung Quốc, điều này có thể bao gồm hàng triệu người: từ học sinh từng tham gia Đoàn Thanh niên, thiếu niên đội mũ khăn quàng đỏ, đến những người có người thân làm việc trong chính phủ.
Hệ quả là Mỹ có thể mất đi một nguồn lực trí tuệ quý báu, ảnh hưởng lâu dài đến cả cộng đồng đại học lẫn nền kinh tế. Sinh viên quốc tế, đặc biệt là từ Trung Quốc, không chỉ đóng góp học phí đầy đủ mà còn làm giàu đời sống học thuật và cầu nối văn hóa giữa hai siêu cường.
Số liệu cho thấy Trung Quốc là thị trường lớn nhất của ngành giáo dục Mỹ, với 14,3 tỷ USD chi tiêu trong năm học 2023–2024. Nguồn thu này góp phần duy trì các chương trình học bổng cho sinh viên Mỹ có thu nhập thấp tại các trường công. Tính rộng hơn, sinh viên quốc tế đóng góp 43,8 tỷ USD cho kinh tế Mỹ và tạo ra hơn 378.000 việc làm.
Lĩnh vực công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), cũng có thể chịu “cú đấm” trực diện. Theo một nghiên cứu năm 2021, hơn 80% tiến sĩ tốt nghiệp ngành AI tại Mỹ trong giai đoạn 2014–2019 là người nước ngoài, phần lớn đến từ Trung Quốc và Ấn Độ. Không ít người trong số đó đã trở thành nhà sáng lập của các công ty AI hàng đầu nước Mỹ.
Nếu mất đi nguồn nhân tài này, lợi thế công nghệ của Mỹ trong cuộc đua với Trung Quốc có nguy cơ sụp đổ ngay từ bên trong.
Trong khi Mỹ tỏ rõ lập trường cứng rắn, Trung Quốc lại chọn cách phản ứng có phần cao tay hơn: im lặng và kiên trì mở cửa. Chủ tịch Tập Cận Bình trong chuyến thăm Mỹ tháng 11/2023 đã tuyên bố sẽ mời 50.000 sinh viên Mỹ tới Trung Quốc học tập trong 5 năm tới, một con số tăng đột biến so với chỉ 700 sinh viên Mỹ đang theo học tại Trung Quốc lúc đó. Thay vì trả đũa, Bắc Kinh dường như đang sử dụng chiến thuật “không làm gì mà vẫn thắng”.
