Mỹ siết gọng kìm kinh tế, Iran đứng trước thế khó tại eo biển Hormuz

Sáu tháng sau cuộc xung đột từng làm chao đảo thị trường và đẩy vùng Vịnh đến sát nguy cơ một cuộc chiến quy mô lớn hơn, cục diện dường như đang dịch chuyển theo hướng bất lợi cho Iran. Washington hiện triển khai một chiến dịch gây sức ép kinh tế quy mô lớn, nhằm đạt được những mục tiêu mà biện pháp quân sự chưa thể mang lại.

Sau nhiều năm chống chịu các lệnh trừng phạt, Tehran đang đối mặt với một trong những giai đoạn sức ép khắc nghiệt nhất trong lịch sử Cộng hòa Hồi giáo, theo các nguồn tin nội bộ Iran và khu vực. Việc Mỹ phong tỏa hải quân, đồng thời siết chặt trừng phạt, đang thu hẹp xuất khẩu dầu mỏ, hạn chế khả năng tiếp cận ngoại tệ và làm bộc lộ rõ hơn những điểm yếu tích tụ trong nền kinh tế Iran.

Diễn biến này khiến một số quan chức Mỹ và khu vực cho rằng sức ép kinh tế gia tăng có thể buộc Tehran phải chấp nhận bảo đảm tự do hàng hải qua eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển của khoảng một phần năm nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu.

Eo biển Hormuz đóng vai trò như một công cụ quyết định cho Iran trước sức ép kinh tế từ Mỹ

Tính toán của Washington dựa trên một thực tế: thiệt hại kinh tế mà Iran phải gánh chịu đang lớn hơn tác động mà nước này gây ra cho bên ngoài. Nỗ lực bóp nghẹt xuất khẩu dầu đã làm suy giảm nguồn thu ngân sách, trong khi các động thái nhằm gây gián đoạn vận tải qua Hormuz chưa tạo ra cú sốc kinh tế toàn cầu đủ lớn để buộc Mỹ phải xuống thang. Thị trường năng lượng đã phần nào thích nghi, còn các nguồn cung thay thế tiếp tục được duy trì.

Nhà phân tích Iran Arash Azizi nhận định cán cân quyền lực đang phần nào nghiêng về hướng bất lợi cho Tehran. Theo ông, Iran đang đánh mất một phần đòn bẩy tại eo biển Hormuz do không thể đóng cửa hoàn toàn tuyến hàng hải này, trong khi lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đang tạo sức ép đáng kể lên nền kinh tế Iran.

Theo ông Azizi, Tehran từng kỳ vọng những gián đoạn tại eo biển sẽ gây chấn động lớn đối với kinh tế toàn cầu và buộc Washington quay lại bàn đàm phán. Tuy nhiên, kịch bản này đã không diễn ra như tính toán, khi các quốc gia liên quan kịp thời điều chỉnh, qua đó cho thấy giới hạn trong khả năng Iran gây tổn thất kinh tế cho khu vực và thế giới.

Dù vậy, các nguồn tin khu vực cho rằng vẫn chưa thể khẳng định sức ép hiện nay có đủ để buộc Iran nhượng bộ hay không. Tehran đã không thể tạo ra mức tổn thất như kỳ vọng nhằm làm suy giảm quyết tâm của Washington, nhưng cũng chưa cho thấy dấu hiệu từ bỏ các yêu cầu về dỡ bỏ trừng phạt, tiếp cận tài sản bị đóng băng và công nhận vai trò an ninh của nước này tại Hormuz.

Trong bối cảnh đó, các nhà trung gian và phía Iran đang thảo luận một công thức mới nhằm tháo gỡ thế bế tắc, theo các nguồn tin am hiểu tiến trình này.

Ba nguồn tin cấp cao của Iran thừa nhận chiến dịch của Washington ngày càng khó chống đỡ. Các biện pháp mới nhất đã thu hẹp đáng kể khả năng tiếp cận ngoại tệ, nhập khẩu hàng hóa và sử dụng các mạng lưới tài chính toàn cầu từng giúp Tehran duy trì hoạt động kinh tế.

Giới lãnh đạo Iran lo ngại môi trường kinh tế xấu đi, với giá cả leo thang, thương mại suy yếu và thu nhập hộ gia đình chịu sức ép, có thể làm tái bùng phát làn sóng bất ổn trên phạm vi toàn quốc — điều từng nhiều lần thách thức tính ổn định của chế độ Cộng hòa Hồi giáo.

Tình trạng thiếu hụt một số mặt hàng nhập khẩu thiết yếu, trong đó có nhiên liệu và lúa mì, cũng đang trở thành mối quan ngại ngày càng lớn, theo các quan chức.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent mô tả chiến lược này là một “đòn đánh kép”, kết hợp phong tỏa với những biện pháp trừng phạt mà ông cho là khắc nghiệt nhất trong lịch sử. Theo ông Bessent, cách tiếp cận này được kỳ vọng sẽ phát huy hiệu quả tại Iran và gây sức ép mạnh lên cấu trúc quyền lực hiện nay ở Tehran.

Đối với một số quan chức Mỹ, Israel và khu vực, các căng thẳng kinh tế hiện nay củng cố kỳ vọng rằng sức ép kéo dài cuối cùng có thể tạo ra hệ quả chính trị bên trong Iran, thông qua việc làm gia tăng bất ổn xã hội, khoét sâu rạn nứt trong giới lãnh đạo và làm suy yếu năng lực kiểm soát của chính quyền. Tuy nhiên, một số ý kiến khác vẫn hoài nghi khả năng cưỡng ép kinh tế và quân sự có thể dẫn tới một sự đổ vỡ chính trị, viện dẫn nhiều thập kỷ nỗ lực bất thành nhằm gây bất ổn cho Cộng hòa Hồi giáo cũng như năng lực đàn áp bất đồng của Tehran. Theo quan điểm này, giới cầm quyền Iran có thể một lần nữa chứng tỏ khả năng chống chịu cao hơn so với dự báo của các đối thủ.

Dennis Ross, nguyên là nhà đàm phán cấp cao của Mỹ, cho rằng Washington có thể đang diễn giải khó khăn kinh tế của Iran như bằng chứng về thành công chiến lược, trong khi thực tế phức tạp hơn nhiều. Theo ông, Tehran vẫn muốn chứng minh khả năng kiểm soát eo biển Hormuz, nhưng dường như đang cân nhắc thận trọng việc sử dụng vũ lực trước nguy cơ leo thang.