Nỗ lực ngoại giao mở đường cho hòa bình ở Ukraine

Ngày 5/9, các đặc phái viên của Tổng thống Mỹ Donald Trump là Steve Witkoff và Jared Kushner đã có cuộc gặp với Tổng thống Nga Vladimir Putin tại Điện Kremlin. Cuộc tiếp xúc diễn ra trong nỗ lực mới của Washington nhằm thúc đẩy đối thoại, tìm kiếm lối ra cho cuộc xung đột kéo dài tại Ukraine và tạo nền tảng cho một tiến trình đàm phán thực chất hơn.

Theo các nguồn tin ngoại giao, trọng tâm chuyến đi của hai đặc phái viên Mỹ là khôi phục kênh liên lạc trực tiếp giữa Moskva và Kyiv, vốn bị đình trệ trong nhiều tháng qua. Trong bối cảnh giao tranh có dấu hiệu gia tăng trước mùa đông, việc nối lại tiếp xúc được xem là bước đi cần thiết để kiểm nghiệm khả năng đạt được một thỏa thuận ngừng bắn bền vững, thay vì chỉ dừng ở những khoảng lặng ngắn ngủi trên chiến trường.

Dự kiến tới Kyiv ngày 6/9, hai ông Witkoff và Kushner được cho là đã vận động Moskva và Kyiv chấp thuận tạm ngừng các cuộc không kích trong thời gian ngắn, qua đó tạo điều kiện an toàn cho hoạt động ngoại giao con thoi. Dù phạm vi còn hạn chế, động thái này được nhìn nhận như tín hiệu cho thấy các bên vẫn để ngỏ cánh cửa thương lượng.

Tại cuộc gặp kéo dài khoảng ba giờ, Tổng thống Putin khẳng định ông “hoàn toàn tin tưởng” vào vai trò trung gian của Mỹ giữa Nga và Ukraine. Về phần mình, ông Witkoff cảm ơn nhà lãnh đạo Nga về việc trả tự do cho cựu lính thủy đánh bộ Mỹ Robert Gilman, đồng thời ghi nhận cam kết tạm dừng không kích nhằm vào Ukraine trong thời gian phái đoàn Mỹ làm việc tại Kyiv.

Tổng thống Nga Vladimir Putin gặp gỡ các Đặc phái viên Nhà Trắng Jared Kushner (ngoài cùng, bên trái) và Steve Witkoff (thứ hai, bên trái) nhằm bàn cách giải quyết xung đột với Ukraine

Theo Tổng thống Putin, lệnh tạm ngừng sẽ bắt đầu từ nửa đêm 5/9 theo giờ Moskva. Ông cho biết phía Ukraine cũng đã giảm cường độ các cuộc tấn công và nhấn mạnh Nga sẽ “làm hết sức mình để bảo đảm an toàn cho các cuộc đàm phán”. Tuy nhiên, triển vọng đối thoại vẫn đối mặt nhiều trở ngại khi tình hình thực địa còn phức tạp, nhất là sau các đợt tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa nhằm vào nhiều địa phương của Ukraine, trong đó có thủ đô Kyiv và các thành phố lớn.

Nếu diễn ra theo kế hoạch, chuyến thăm Kyiv của các đặc phái viên Mỹ sẽ là chuyến thăm cấp cao nhất của quan chức Mỹ tới Ukraine kể từ khi ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai. Bởi vậy, diễn biến này được chú ý không chỉ ở khía cạnh ngoại giao, mà còn ở khả năng định hình một giai đoạn thương lượng mới trong hồ sơ Ukraine.

Bên cạnh các nội dung an ninh, vấn đề trừng phạt cũng được cho là một phần trong các cuộc trao đổi. Gene Lange, quan chức phụ trách các vấn đề trừng phạt tại Bộ Tài chính Mỹ, tham gia chuyến đi và dự cuộc họp chuẩn bị với đặc phái viên của Tổng thống Putin, Kirill Dmitriev, dù không có mặt trong cuộc gặp giữa phái đoàn Mỹ và nhà lãnh đạo Nga.

Trước đó, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent đã gặp người đồng cấp Nga bên lề hội nghị Bộ trưởng Tài chính G20 tại Asheville, bang Bắc Carolina, và khẳng định Washington sẽ không viện trợ kinh tế cho Nga chừng nào Moskva chưa chấm dứt chiến sự tại Ukraine. Thông điệp này cho thấy cách tiếp cận kết hợp giữa sức ép kinh tế và khuyến khích ngoại giao mà Mỹ đang theo đuổi.

Sau cuộc gặp, trợ lý đối ngoại của Tổng thống Putin, Yuri Ushakov, cho biết Witkoff và Kushner “đã chuẩn bị rất kỹ lưỡng” cho chuyến đi, đồng thời đưa ra một số ý tưởng về các lộ trình giải quyết khả thi. Dù vậy, giới quan sát nhận định mọi đề xuất chỉ có thể tiến triển nếu đi kèm bảo đảm an ninh đủ sức tạo lòng tin, cơ chế giám sát rõ ràng và sự đồng thuận tối thiểu giữa các bên liên quan.

Trong trường hợp xung đột chấm dứt hoàn toàn và một thỏa thuận hòa bình được thực thi nghiêm túc, triển vọng phục hồi kinh tế-xã hội của Nga và Ukraine sẽ trở thành phép thử tiếp theo đối với tiến trình hậu chiến. Với Ukraine, ưu tiên trước mắt là khôi phục hạ tầng thiết yếu, nhà ở, năng lượng, giao thông, y tế và giáo dục; đồng thời tạo điều kiện để người dân sơ tán trở về, doanh nghiệp nối lại sản xuất và thị trường lao động được tái thiết. Theo Ngân hàng Thế giới, nhu cầu phục hồi và tái thiết của Ukraine được ước tính gần 588 tỷ USD trong thập kỷ tới, cho thấy quy mô nguồn lực cần thiết là rất lớn.

Đối với Nga, việc chấm dứt xung đột có thể giúp giảm dần sức ép ngân sách quốc phòng, ổn định môi trường đầu tư và mở ra khả năng từng bước nới lỏng một phần các biện pháp trừng phạt nếu thỏa thuận đạt được được cộng đồng quốc tế thừa nhận. Tuy nhiên, quá trình chuyển từ kinh tế thời chiến sang mô hình tăng trưởng bền vững hơn sẽ phụ thuộc vào điều kiện chính trị của thỏa thuận, mức độ khôi phục quan hệ thương mại-tài chính với phương Tây và năng lực tái cân đối các nguồn lực trong nước.

Trên bình diện xã hội, hòa bình lâu dài sẽ tạo điều kiện hàn gắn những đứt gãy do chiến sự gây ra, từ tái hòa nhập cựu quân nhân, chăm sóc người bị thương và các nhóm dễ bị tổn thương, đến khôi phục giáo dục, y tế và sinh kế tại những khu vực chịu thiệt hại nặng. Dẫu vậy, con đường hậu xung đột không chỉ là câu chuyện tái thiết vật chất. Niềm tin chính trị, bảo đảm an ninh, nguồn vốn quốc tế, năng lực quản trị và sự đồng thuận xã hội sẽ quyết định liệu khu vực có thể chuyển từ ngừng bắn sang hòa bình bền vững, từ ổn định trước mắt sang phục hồi lâu dài hay không.