 |
| Mệt mỏi kéo dài do thiếu vitamin B12 và folate - dấu hiệu nhận biết và cách bổ sung |
Mệt mỏi kéo dài không phải lúc nào cũng chỉ là dấu hiệu của làm quá sức hay ngủ chưa đủ giấc. Trong nhiều trường hợp, đó là tín hiệu cơ thể đang thiếu hai dưỡng chất cần thiết để tạo hồng cầu và bảo vệ hệ thần kinh – vitamin B12 và folate. Nếu không được phát hiện sớm và điều chỉnh kịp thời, sự thiếu hụt này có thể để lại tổn thương thần kinh lâu dài, không chỉ làm cơ thể kiệt sức mà còn ảnh hưởng đến trí nhớ và khả năng tập trung.
Không phải mọi trạng thái mệt mỏi kéo dài đều xuất phát từ áp lực công việc hay giấc ngủ kém chất lượng. Khi tình trạng này kéo dài hơn hai đến ba tuần, kèm theo buồn ngủ ban ngày dù đã ngủ đủ giấc, chóng mặt khi đứng dậy đột ngột, tim đập nhanh hơn khi gắng sức nhẹ, hoặc cảm giác dễ cáu gắt và khó tập trung – đây có thể là lúc cơ thể đang thiếu một thứ gì đó cụ thể hơn là "nghỉ ngơi chưa đủ".
Sai lầm phổ biến là quy tất cả những triệu chứng trên về căng thẳng, stress hay mất ngủ. Ít người nghĩ đến thiếu máu dinh dưỡng, trong đó thiếu vitamin B12 và folate là một nguyên nhân có thể kiểm tra được bằng xét nghiệm máu thông thường. Điều đáng chú ý là một số nhóm người có nguy cơ thiếu hụt cao hơn hẳn mà không hay biết: người ăn chay lâu năm không bổ sung thêm, người sau phẫu thuật dạ dày hoặc ruột, người trên 50 tuổi – vì khả năng hấp thu B12 qua đường tiêu hóa giảm dần theo tuổi – và phụ nữ mang thai hoặc đang chuẩn bị mang thai.
Đây là dạng mệt mỏi có nguyên nhân kiểm tra được. Không phải "số phận" của người bận rộn.
Cơ thể mệt mỏi khi thiếu B12 và folate không chỉ vì "thiếu chất" theo nghĩa chung chung. Hai dưỡng chất này đóng vai trò trực tiếp trong hai quá trình sinh lý căn bản – tạo hồng cầu và bảo vệ hệ thần kinh.
Về phía tạo máu: B12 và folate là nguyên liệu thiết yếu để tủy xương tạo ra hồng cầu có kích thước bình thường và hoạt động tốt. Khi thiếu, tủy xương vẫn sản xuất hồng cầu – nhưng những hồng cầu này to bất thường và không vận chuyển được oxy đến các cơ quan. Tình trạng y học gọi là thiếu máu nguyên hồng cầu khổng lồ (thiếu máu do hồng cầu lớn nhưng hoạt động kém hiệu quả). Hình dung đơn giản: như những chiếc xe tải cồng kềnh nhưng thùng xe rỗng – lớn mà không chở được gì, khiến các cơ quan luôn trong trạng thái đói oxy.
Tại sao lại có thêm triệu chứng tê bì tay chân và giảm trí nhớ? Đó là vì B12 còn có vai trò duy trì lớp myelin (lớp bọc bảo vệ sợi thần kinh, giúp tín hiệu thần kinh truyền nhanh và chính xác – tương tự lớp vỏ cách điện bao quanh dây dẫn điện). Khi thiếu B12 kéo dài, lớp bọc này dần bị bào mòn. Tín hiệu thần kinh truyền chậm hơn, nhiễu hơn. Theo các nghiên cứu y khoa, thiếu B12 kéo dài có thể gây tổn thương thần kinh vĩnh viễn, ngay cả khi các triệu chứng ban đầu chỉ là mệt mỏi và giảm tập trung ở mức độ nhẹ.
Folate có vai trò riêng không kém phần quan trọng. Với phụ nữ mang thai, thiếu folate trong giai đoạn đầu thai kỳ liên quan đến nguy cơ dị tật ống thần kinh ở thai nhi. Với người trưởng thành, nhiều nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa thiếu folate và rối loạn tâm trạng như trầm cảm, lo âu, cùng với suy giảm chức năng nhận thức theo thời gian.
Với người ăn đủ các nhóm thực phẩm, nguồn B12 chủ yếu đến từ thịt gia cầm, thịt heo, cá – đặc biệt cá hồi và cá ngừ – trứng và sữa cùng các chế phẩm từ sữa. Folate có nhiều trong rau lá xanh đậm như rau cải, rau ngót, rau bina, các loại đậu như đậu xanh và đậu đen, và trái cây họ có múi như cam, bưởi, chanh. Duy trì đa dạng những nhóm thực phẩm này trong bữa ăn hằng ngày là nền tảng đủ cho phần lớn người trưởng thành khỏe mạnh.
Tuy nhiên, với một số nhóm nguy cơ, ăn đúng thực phẩm chưa chắc đã đủ. Người ăn chay thuần hoặc ăn chay trường không có nguồn B12 nào từ thực vật. Người trên 50 tuổi dù ăn đủ thịt cá vẫn có thể hấp thu B12 kém hơn vì niêm mạc dạ dày già đi tiết ít yếu tố hấp thu hơn. Đây là những nhóm nên cân nhắc bổ sung B12 dạng viên hoặc tiêm theo chỉ định bác sĩ, thay vì chỉ trông chờ vào chế độ ăn. Với phụ nữ mang thai hoặc đang chuẩn bị mang thai, bổ sung folate 400 mcg mỗi ngày thường được khuyến nghị bắt đầu từ trước khi thụ thai.
Nếu tình trạng mệt mỏi kéo dài hơn hai đến ba tuần, kèm một trong các dấu hiệu như chóng mặt, tim đập nhanh bất thường, tê bì tay chân hoặc giảm trí nhớ rõ rệt – đây là thời điểm cần đến bác sĩ nội khoa hoặc chuyên khoa dinh dưỡng để xét nghiệm định lượng B12, folate, công thức máu toàn phần, ferritin (lượng dự trữ sắt trong cơ thể) và TSH (chỉ số phản ánh chức năng tuyến giáp). Không nên tự ý bổ sung liều cao kéo dài khi chưa có kết quả xét nghiệm, vì thiếu máu dinh dưỡng cần được đánh giá toàn diện cùng với chức năng thận, gan và tình trạng sắt. Bổ sung sai có thể che khuất chẩn đoán hoặc gây mất cân bằng dưỡng chất khác.
Khi thấy người thân – cha mẹ lớn tuổi, người ăn chay, vợ đang mang thai, đồng nghiệp cứ mệt mãi không rõ nguyên nhân – đừng chỉ nói "nghỉ ngơi thêm đi". Một xét nghiệm máu đơn giản đôi khi là bước cần làm trước tiên. Phát hiện sớm, điều chỉnh kịp thời – đó là cách bảo vệ thần kinh và trí nhớ từ những việc nhỏ nhất trong tầm tay.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn y tế chuyên môn.
