Luật Hải quan mới siết dữ liệu để mở đường cho thương mại số

Sáng 23/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã biểu quyết thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan. Kết quả, 471/474 đại biểu Quốc hội tham gia biểu quyết tán thành, tương đương 94,20%; Luật có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.

Sàn thương mại điện tử phải kết nối với hải quan

Một thay đổi trực tiếp với hoạt động mua bán hàng hóa xuyên biên giới nằm ở việc bổ sung quy định đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử.

Sáng 23/8, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội biểu quyết thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan (Ảnh: https://quochoi.vn).

Hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử phải làm thủ tục hải quan và chịu sự kiểm tra, giám sát của cơ quan hải quan. Tổ chức, cá nhân tại Việt Nam khi mua, bán hàng hóa với nước ngoài qua nền tảng thương mại điện tử phải thực hiện định danh, xác thực điện tử.

Điểm mới không chỉ nằm ở người mua, người bán. Chủ quản nền tảng thương mại điện tử phải kết nối với hệ thống xử lý dữ liệu về thương mại điện tử của cơ quan hải quan khi thực hiện định danh, xác thực điện tử. Với chủ quản nền tảng thương mại điện tử nước ngoài không có trụ sở tại Việt Nam, dự thảo cũng đã được bổ sung trách nhiệm kết nối dữ liệu.

Bên cạnh đó, chủ quản nền tảng thương mại điện tử, chủ kho ngoại quan, doanh nghiệp vận chuyển hoặc đại lý của doanh nghiệp vận chuyển và các tổ chức, cá nhân liên quan đến hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử phải cung cấp thông tin liên quan đến hàng hóa cho cơ quan hải quan.

Như vậy, dữ liệu về giao dịch, hàng hóa và các chủ thể tham gia chuỗi thương mại điện tử xuyên biên giới sẽ trở thành một phần quan trọng trong quá trình quản lý hải quan.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết việc quy định kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử ở cấp luật là cần thiết. Tuy nhiên, Luật chỉ quy định các nguyên tắc cơ bản, còn ngưỡng trị giá, quy trình và lộ trình xác thực định danh điện tử sẽ do Chính phủ quy định chi tiết.

Hải quan chuyển mạnh sang quản lý bằng dữ liệu

Đây mới là thay đổi có tác động rộng hơn đối với cộng đồng doanh nghiệp.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định điều hành nội dung Phiên họp (Ảnh: https://quochoi.vn).

Luật sửa đổi xác lập rõ việc cơ quan hải quan thực hiện quản lý rủi ro trên cơ sở thu thập, xử lý thông tin, dữ liệu hải quan; phân tích, đối soát, kiểm tra dữ liệu hồ sơ; xây dựng hồ sơ rủi ro, hồ sơ trọng điểm và áp dụng tiêu chí quản lý rủi ro.

Cơ quan hải quan sẽ giám sát, đánh giá rủi ro, xác định trọng điểm, phát hiện, dự báo và cảnh báo nguy cơ. Từ kết quả này, các biện pháp kiểm tra, giám sát hải quan, kiểm tra sau thông quan và nghiệp vụ liên quan được thực hiện tương ứng với mức độ rủi ro và mức độ tuân thủ pháp luật.

Đáng chú ý, Luật quy định cơ quan hải quan ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo trong quản lý rủi ro.

Điều này tạo ra một thay đổi quan trọng trong cách doanh nghiệp tiếp cận thủ tục hải quan. Khi dữ liệu được liên thông và mức độ tuân thủ trở thành một yếu tố trong phân loại rủi ro, chất lượng dữ liệu mà doanh nghiệp cung cấp và lịch sử tuân thủ sẽ ngày càng có ý nghĩa.

Không phải hồ sơ nào cũng phải nộp lại

Một thay đổi khác có thể tác động trực tiếp đến chi phí và thời gian xử lý thủ tục là nguyên tắc không yêu cầu nộp lại hồ sơ đã có qua Cơ chế một cửa quốc gia.

Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, dự thảo Luật đã chỉnh lý khái niệm Cơ chế một cửa quốc gia theo hướng làm rõ cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu qua hệ thống; đồng thời thống nhất thuật ngữ và bổ sung nguyên tắc không yêu cầu nộp lại bản giấy đối với dữ liệu đã được chia sẻ.

Đây là hướng tiếp cận phù hợp với quá trình số hóa thủ tục hành chính: dữ liệu đã có trong hệ thống thì phải được khai thác, chia sẻ và sử dụng lại thay vì tiếp tục yêu cầu doanh nghiệp cung cấp nhiều lần.

Cùng với đó, dự thảo Luật bổ sung nghĩa vụ của các nhóm chủ thể mới như doanh nghiệp bưu chính, chuyển phát nhanh, chủ quản sàn thương mại điện tử và đơn vị trung chuyển, nhằm phù hợp với Công ước Kyoto và thông lệ quốc tế.

Doanh nghiệp được hỗ trợ khi hệ thống gặp sự cố

Số hóa thủ tục không có nghĩa là bỏ qua những rủi ro phát sinh từ chính hệ thống công nghệ.

Dự thảo Luật đã bổ sung cơ chế xử lý khi hệ thống gặp sự cố, đồng thời có quy định hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp ở vùng sâu, vùng xa.

Quốc hội biểu quyết thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan (Ảnh: https://quochoi.vn).

Với hồ sơ hải quan, khai hải quan, kiểm tra thực tế hàng hóa và xử lý hàng tồn đọng, các quy định được chỉnh lý theo hướng tăng tính khả thi và phân định rõ hơn trách nhiệm, thẩm quyền.

Đối với kiểm tra thực tế hàng hóa, thẩm quyền quyết định trường hợp khác được chuyển từ Thủ trưởng cơ quan hải quan nơi xử lý hồ sơ sang Bộ trưởng Bộ Tài chính.

Về xử lý hàng hóa tồn đọng, Bộ trưởng Bộ Tài chính được giao quy định chi tiết trách nhiệm và cơ chế xử lý.

Quá cảnh cũng được giám sát bằng dữ liệu

Luật sửa đổi không chỉ tập trung vào thương mại điện tử.

Đối với hàng hóa quá cảnh, trung chuyển, các khái niệm được thống nhất với pháp luật về quản lý ngoại thương và điều ước quốc tế. Quy định về tuyến đường và thời gian vận chuyển được bổ sung theo hướng tương thích với cơ chế quá cảnh ASEAN.

Đáng chú ý, việc giám sát tuyến đường được mở rộng thông qua định vị vệ tinh và kết nối, chia sẻ dữ liệu.

Với doanh nghiệp logistics, đây là một dấu hiệu rõ về xu hướng quản lý mới: cơ quan quản lý không chỉ kiểm soát tại điểm làm thủ tục mà ngày càng có khả năng theo dõi dòng di chuyển của hàng hóa dựa trên dữ liệu.

Hạ tầng hải quan số được ưu tiên đầu tư

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết cơ quan soạn thảo đã tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, trong đó có nội dung ưu tiên nguồn lực cho đầu tư hạ tầng hải quan số.

Dự thảo cũng được rà soát để tránh chồng chéo với Luật Bưu chính, Luật Thương mại điện tử, Luật Căn cước, Luật Giao dịch điện tử, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Thanh tra và các luật liên quan.

Cách xử lý này nhằm tạo một khung pháp lý thống nhất hơn trong bối cảnh hoạt động xuất nhập khẩu ngày càng gắn với nền tảng số, thanh toán điện tử, logistics và dữ liệu.

Đối với đại lý làm thủ tục hải quan, Bộ Tài chính tiếp thu theo hướng Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định về quản lý, hoạt động, không đặt lại điều kiện kinh doanh do các điều kiện kinh doanh đã được cắt giảm theo Luật Đầu tư. Cơ chế được chuyển theo hướng tiêu chuẩn nghề và hậu kiểm.

Tuân thủ sẽ trở thành lợi thế của doanh nghiệp

Một trong những thay đổi có ý nghĩa lâu dài là Luật bổ sung quy định về quản lý tuân thủ trong quản lý hải quan, đồng thời phân định rõ quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ.

Đây không đơn thuần là câu chuyện kiểm tra nhiều hay ít. Khi cơ quan hải quan sử dụng dữ liệu để đánh giá mức độ rủi ro, doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt, dữ liệu đầy đủ và minh bạch sẽ có cơ sở để được áp dụng phương thức quản lý phù hợp hơn.

Nói cách khác, trong môi trường hải quan số, tuân thủ pháp luật không chỉ là yêu cầu bắt buộc mà có thể trở thành một lợi thế trong quá trình thực hiện thủ tục xuất nhập khẩu.

Tại Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết trong giai đoạn 2021-2025, cơ quan hải quan đã bắt giữ, xử lý 81.928 vụ vi phạm và khởi tố 176 vụ. Riêng 7 tháng đầu năm 2026, cơ quan hải quan xử lý 13.413 vụ, khởi tố 7 vụ.

Những con số này cũng cho thấy yêu cầu quản lý hải quan đang đặt trong một bài toán rộng hơn: vừa tạo thuận lợi cho thương mại hợp pháp, vừa nâng khả năng phát hiện hàng hóa và hoạt động có dấu hiệu rủi ro.

Từ ngày 1/3/2027, doanh nghiệp xuất nhập khẩu, doanh nghiệp logistics và các chủ thể tham gia thương mại điện tử xuyên biên giới sẽ bước vào một môi trường hải quan có mức độ số hóa và kết nối dữ liệu cao hơn. Khi đó, chuẩn hóa dữ liệu, định danh chính xác và duy trì lịch sử tuân thủ sẽ không còn là việc riêng của cơ quan hải quan mà trở thành một phần trong năng lực vận hành của chính doanh nghiệp.