Giám định sở hữu trí tuệ dự kiến chuyển sang cơ chế thông báo

Cắt giảm điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính có thể giúp doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ, rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục và chủ động hơn trong hoạt động cung cấp dịch vụ. Tuy nhiên, với lĩnh vực giám định sở hữu trí tuệ, cải cách còn liên quan trực tiếp đến độ tin cậy của kết luận chuyên môn được sử dụng trong quá trình xác lập, thực hiện và bảo vệ quyền. Đây là vấn đề được đặt ra khi Quốc hội xem xét dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ sáng 24/10, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, sáng 24/10, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội họp phiên toàn thể ở Hội trường, nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ - Ảnh: https://quochoi.vn

Chuyển từ điều kiện kinh doanh sang cơ chế thông báo

Theo tờ trình của Chính phủ do Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân trình bày, dự thảo luật hướng tới tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh và kiện toàn đầu mối quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ.

Một nội dung rất đáng chú ý là đề xuất bãi bỏ các điều kiện kinh doanh đối với tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ, thay bằng nghĩa vụ thông báo thông tin khi hoạt động. Quyền, nghĩa vụ của chủ thể giám định cùng trình tự, thủ tục thực hiện dự kiến được quy định tại văn bản dưới luật.

Đề xuất này xuất phát từ việc dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ đã được loại khỏi danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện theo quy định pháp luật về đầu tư và các chính sách cải cách liên quan.

Theo phương án được trình, cơ quan quản lý nhà nước tiếp nhận, công bố thông tin do tổ chức, cá nhân giám định thông báo; các chủ thể này tự chịu trách nhiệm về thông tin và hoạt động giám định do mình thực hiện. Cách tiếp cận mới hướng tới giảm yêu cầu gia nhập thị trường, đồng thời chuyển trọng tâm quản lý sang trách nhiệm của chủ thể cung cấp dịch vụ và hoạt động thanh tra, kiểm tra.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân trình bày Tờ trình tóm tắt dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ - Ảnh: https://quochoi.vn

Theo thông tin từ Chính phủ, dự án luật dự kiến bãi bỏ 18 thủ tục hành chính, cắt giảm 5 điều kiện kinh doanh. Trong đó, 5 điều kiện kinh doanh liên quan đến dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ gồm một điều kiện đối với tổ chức và bốn điều kiện đối với cá nhân; 16 thủ tục liên quan đến cấp, cấp lại, thu hồi giấy chứng nhận tổ chức giám định và thẻ giám định viên được đề xuất cắt giảm, cùng hai thủ tục đăng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng.

Với các tổ chức cung cấp dịch vụ, việc giảm yêu cầu về điều kiện kinh doanh có thể tạo thêm dư địa gia nhập thị trường, giảm gánh nặng thủ tục và tăng tính chủ động trong tổ chức hoạt động. Đối với doanh nghiệp sử dụng dịch vụ, cải cách cũng có thể mở rộng khả năng lựa chọn đơn vị giám định.

Dù vậy, lợi ích thực tế còn phụ thuộc vào quy định hướng dẫn, cách thức thực hiện nghĩa vụ thông báo và cơ chế xử lý khi phát hiện thông tin không chính xác hoặc kết luận giám định có vấn đề. Việc đơn giản hóa thủ tục chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi cùng cơ chế quản lý đủ rõ ràng, có khả năng phát hiện và xử lý vi phạm.

Cơ quan thẩm tra lưu ý nguy cơ về chất lượng giám định

Tại báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết cơ quan thẩm tra tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ, đồng thời đề nghị tiếp tục đánh giá những vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện chính sách cắt giảm điều kiện kinh doanh.

Theo cơ quan thẩm tra, giám định sở hữu trí tuệ là hoạt động có tính chuyên môn cao; kết luận giám định là nguồn tài liệu quan trọng phục vụ việc xác lập, thực hiện và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Nếu bỏ các điều kiện đối với tổ chức, cá nhân giám định trong khi chưa có cơ chế hậu kiểm cụ thể, chất lượng và độ tin cậy của kết luận có thể bị ảnh hưởng.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu trình bày Báo cáo tóm tắt thẩm tra dự án Luật - Ảnh: https://quochoi.vn

Một rủi ro khác là khi xuất hiện nhiều kết luận giám định khác nhau về cùng một vụ việc, cơ quan nhà nước có thể gặp khó khăn trong việc lựa chọn, đánh giá và xác định căn cứ chuyên môn phù hợp.

Vấn đề này có ý nghĩa trực tiếp đối với doanh nghiệp sở hữu nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, quyền tác giả hoặc các đối tượng quyền sở hữu trí tuệ khác. Kết luận giám định có thể được sử dụng làm tài liệu phục vụ quá trình giải quyết tranh chấp, xử lý hành vi xâm phạm hoặc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể liên quan.

Nếu chất lượng giám định không được bảo đảm, doanh nghiệp có thể phải chịu thêm chi phí xác minh, thuê chuyên gia hoặc theo đuổi các thủ tục giải quyết tranh chấp. Vì vậy, việc mở rộng quyền tham gia thị trường cần đi kèm cơ chế xác định trách nhiệm nghề nghiệp, kiểm tra chất lượng và xử lý sai phạm phù hợp.

Cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ tiếp tục theo dõi, đánh giá thực tiễn thi hành quy định về việc bỏ điều kiện đối với tổ chức, cá nhân giám định sở hữu trí tuệ, từ đó có giải pháp kiểm soát hiệu quả và nâng cao chất lượng hoạt động này.

Đơn giản hóa thủ tục chuyển nhượng quyền sở hữu trí tuệ

Bên cạnh dịch vụ giám định, dự thảo luật còn đề xuất bãi bỏ thủ tục đăng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng. Việc thay đổi thông tin chủ văn bằng bảo hộ do chuyển nhượng quyền sẽ được thực hiện theo thủ tục sửa đổi văn bằng bảo hộ.

Các đại biểu dự phiên họp toàn thể tại Hội trường - Ảnh: https://quochoi.vn

Đối với doanh nghiệp, quyền sở hữu trí tuệ không chỉ có ý nghĩa bảo vệ tài sản vô hình mà còn có thể được khai thác thông qua chuyển nhượng, cấp phép sử dụng hoặc góp phần tạo giá trị cho hoạt động đầu tư, kinh doanh.

Do đó, việc giảm bớt thủ tục liên quan đến chuyển nhượng quyền có thể giúp đơn giản hóa quy trình cập nhật thông tin chủ sở hữu, tạo thuận lợi cho các giao dịch và giảm công việc hành chính phát sinh.

Tuy nhiên, để bảo đảm quyền lợi của các bên, quy định chuyển tiếp cần xác định rõ cách xử lý hồ sơ đã nộp trước và sau ngày 1/7/2026, thời điểm Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP có hiệu lực theo thông tin trong hồ sơ dự thảo. Việc phân định rõ các trường hợp sẽ hạn chế nguy cơ trùng lặp, bỏ sót hoặc phát sinh cách hiểu khác nhau trong quá trình giải quyết hồ sơ.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị rà soát tính cần thiết của quy định chuyển tiếp về thời điểm có hiệu lực của việc chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng, nhằm bảo đảm tính thống nhất với pháp luật hiện hành.

Thống nhất đầu mối quản lý quyền đối với giống cây trồng

Một nội dung cải cách khác là chuyển trách nhiệm quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ Khoa học và Công nghệ.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, việc thống nhất đầu mối quản lý cho phép sử dụng chung nguồn lực hiện có, hạ tầng số và cơ sở dữ liệu sở hữu trí tuệ, đồng thời gắn hoạt động bảo hộ giống cây trồng với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và thương mại hóa tài sản trí tuệ.

Đối với người dân và doanh nghiệp, thay đổi này hướng tới việc đơn giản hóa đầu mối liên hệ khi thực hiện các thủ tục liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, trong đó có quyền đối với giống cây trồng.

Đặc biệt, việc kết nối dữ liệu và thống nhất quy trình quản lý có thể hỗ trợ doanh nghiệp nông nghiệp, đơn vị nghiên cứu và tổ chức chọn tạo giống trong quá trình đăng ký, xác lập, chuyển nhượng và khai thác quyền đối với giống cây trồng.

Tại báo cáo thẩm tra, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành việc chuyển nhiệm vụ quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng sang Bộ Khoa học và Công nghệ nhằm tinh gọn đầu mối, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý. Cơ quan này đồng thời đề nghị chỉnh lý quy định theo hướng xác định Bộ Khoa học và Công nghệ là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ.

Nhìn tổng thể, dự án luật hướng tới giảm chi phí tuân thủ, đơn giản hóa quy trình và tạo thuận lợi hơn cho việc xác lập, chuyển nhượng, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, hiệu quả cải cách không chỉ được đo bằng số lượng thủ tục hay điều kiện kinh doanh được cắt giảm, mà còn ở khả năng bảo đảm tính minh bạch, độ tin cậy của hoạt động giám định và quyền lợi hợp pháp của các chủ thể liên quan.

Đối với doanh nghiệp, điều cần thiết là một môi trường thủ tục thông thoáng hơn nhưng vẫn có cơ chế kiểm soát chất lượng đủ hiệu quả, giúp tài sản trí tuệ được xác lập, giao dịch và bảo vệ một cách đáng tin cậy.