Trưng mua, trưng dụng tài sản phải rõ căn cứ và trách nhiệm

Việc huy động tài sản để ứng phó tình huống khẩn cấp cần bảo đảm tính kịp thời, nhưng không thể tách rời yêu cầu kiểm soát quyền lực và bảo vệ quyền tài sản. Đây là vấn đề được Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh nhấn mạnh khi góp ý dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi) tại phiên thảo luận Tổ 9 sáng 23/10, với sự tham gia của Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình và Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Huế.

Quyết định khẩn cấp phải có căn cứ cụ thể

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cơ bản tán thành sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản. Theo đại biểu nhận định, đây là đạo luật ít được áp dụng trong điều kiện bình thường, nhưng khi thực hiện thường gắn với những tình huống cấp bách, liên quan trực tiếp đến con người, tài sản và dịch vụ thiết yếu.

Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đề nghị làm rõ điều kiện áp dụng biện pháp trưng mua, trưng dụng tài sản trong tình huống khẩn cấp; bảo đảm việc phân quyền cho cấp xã đi đôi với nguồn lực, cơ chế giám sát và trách nhiệm thực thi; đồng thời bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người có tài sản và các đối tượng chịu tác động - Ảnh: https://quochoi.vn

Dự thảo Luật đã phân định rõ hơn giữa trưng mua và trưng dụng, đồng thời bổ sung yêu cầu công khai, giám sát. Tuy nhiên, theo Phó Chủ tịch Quốc hội, khoản 3 Điều 32 Hiến pháp đặt ra giới hạn đối với việc áp dụng các biện pháp này: phải thật sự cần thiết vì những lý do được Hiến pháp xác định và có bồi thường theo giá thị trường.

Tại Điều 7, dự thảo ưu tiên các biện pháp huy động khác, nhưng cho phép quyết định ngay khi có nguy cơ trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe, quốc phòng, an ninh. Đại biểu Nguyễn Thị Thanh tán thành ngoại lệ nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn, chẳng hạn khi cần cứu người trong thiên tai.

Dù vậy, thủ tục rút gọn không đồng nghĩa với việc giảm yêu cầu bảo vệ quyền. Trưng mua làm chuyển quyền sở hữu, trong khi trưng dụng là sử dụng tài sản có thời hạn. Vì vậy, quyết định áp dụng phải chỉ rõ nguy cơ, phạm vi tài sản cần huy động và lý do không thể sử dụng biện pháp thay thế. Bà cũng đề nghị quy định nghĩa vụ báo cáo, kiểm tra sau quyết định, nhưng không để thủ tục này cản trở hoạt động ứng cứu.

Về quan hệ giữa luật này với các luật chuyên ngành, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị xác lập chuẩn tối thiểu chung đối với việc thông báo, giao nhận, định giá, thanh toán, bồi thường, hoàn trả, khiếu nại và khởi kiện. Những nội dung trực tiếp hạn chế quyền tài sản cần được quy định trong luật, thay vì giao toàn bộ cho văn bản hướng dẫn.

Phân quyền cho cấp xã phải đi kèm nguồn lực

Một nội dung đáng chú ý là thẩm quyền của cấp xã trong tình huống địa bàn bị chia cắt, cấp tỉnh hoặc trung ương chưa thể tiếp cận nhưng người dân cần được cứu hộ ngay.

Toàn cảnh thảo luận tại Tổ 9 - Ảnh: https://quochoi.vn

Theo đại biểu Nguyễn Thị Thanh, dự thảo đã có giới hạn đối với quyền trưng dụng trong một số trường hợp, nhưng giới hạn về quy mô, giá trị và chủng loại tài sản khi trưng mua chưa được thể hiện đầy đủ. Do trưng mua làm thay đổi quyền sở hữu, quyết định không thể chỉ căn cứ vào tình trạng cô lập của địa bàn mà bỏ qua khả năng xác định giá và nguồn kinh phí thanh toán.

Bà đề nghị cân nhắc hai hướng: trước mắt chỉ giao cấp xã quyền trưng dụng trong phạm vi chặt chẽ; hoặc nếu giao quyền trưng mua thì phải xác định rõ nhóm tài sản thiết yếu, giới hạn quy mô, giá trị và trách nhiệm báo cáo sau quyết định.

Cùng với thẩm quyền, cơ chế hỗ trợ kinh phí từ cấp trên cần được quy định rõ khi ngân sách xã không đáp ứng yêu cầu. Người có tài sản không thể phải chờ được thanh toán chỉ vì cơ quan ra quyết định thiếu kinh phí hoặc các cấp chưa thống nhất trách nhiệm chi trả.

Việc giám sát cũng cần được thiết kế tương xứng. Khi người ra quyết định đồng thời tham gia tổ chức cưỡng chế, xác định giá và giải quyết bước đầu các khiếu nại, cơ chế báo cáo cấp trên và kiểm tra độc lập càng có ý nghĩa. Phân quyền phải đi kèm năng lực pháp lý, nghiệp vụ và điều kiện thực thi, tránh đặt trách nhiệm vượt quá nguồn lực của cán bộ cơ sở.

Bảo vệ cả người có tài sản và cộng đồng chịu tác động

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, trưng mua, trưng dụng không chỉ ảnh hưởng đến chủ sở hữu mà còn có thể tác động đến người vận hành và cộng đồng sử dụng tài sản. Việc huy động cơ sở y tế, công trình điện lực, hạ tầng thông tin hoặc phương tiện phục vụ nhiều người có thể làm gián đoạn dịch vụ thiết yếu nếu không tính toán đầy đủ.

Vì vậy, cần huy động đúng phần tài sản cần thiết, duy trì dịch vụ ở mức an toàn và có phương án hoàn trả, khôi phục hoạt động. Đối với hạ tầng số, việc trưng dụng không đồng nghĩa với quyền tự do khai thác mọi dữ liệu của người sử dụng dịch vụ.

Đại biểu cũng đề nghị đa dạng hóa phương thức thông báo, giao nhận, nhất là tại vùng thiên tai, mất kết nối hoặc nơi người dân khó tiếp cận phương thức điện tử. Quy trình cần bảo đảm chứng cứ về hiện trạng tài sản, quyền được giải thích và bồi thường; đồng thời làm rõ quyền lợi về an toàn lao động, tiền công và việc làm của người được huy động vận hành tài sản.

Ngoài dự án luật, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh thống nhất đề xuất kéo dài hiệu lực các văn bản ban hành theo Nghị quyết số 206/2025/QH15 tối đa đến hết ngày 31/12/2027. Bà đề nghị lập danh mục cụ thể các quy định tiếp tục áp dụng, đã được thay thế hoặc cần sửa đổi, gắn với lộ trình xử lý và mốc hoàn thành văn bản sửa đổi, bổ sung, thay thế chậm nhất từ ngày 1/5/2028.

Đối với cải cách thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh, bà nhấn mạnh yêu cầu đánh giá cả thời gian, chi phí tiết kiệm được lẫn chi phí điều chỉnh quy trình, hệ thống thông tin khi quy định thay đổi. Việc cắt giảm phải dựa trên đánh giá tác động, đồng thời duy trì khả năng kiểm soát sau cắt giảm, nhất là với các sản phẩm ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng như rượu, bia và thuốc lá.

Các góp ý cho thấy yêu cầu xuyên suốt trong hoàn thiện pháp luật là tăng khả năng xử lý tình huống thực tế nhưng không làm suy giảm tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và quyền lợi hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.