Sửa Luật Đo lường để bảo vệ quyền lợi người dân và doanh nghiệp

Một chỉ số đo sai có thể khiến người dân trả tiền không đúng, doanh nghiệp chịu thiệt hại hoặc cơ quan chức năng đưa ra quyết định thiếu chính xác. Vì vậy, sửa đổi Luật Đo lường không chỉ là công việc chuyên môn mà còn liên quan đến công bằng trong giao dịch, năng lực công nghệ và hiệu quả quản lý nhà nước.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng, thủ tục công bố năng lực cần đơn giản, công khai, không biến thành cơ chế xin - cho.

Tại phiên thảo luận ở Tổ 1, Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội, sáng 17/10/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã nêu nhiều định hướng đối với dự án luật, từ chuyển đổi số, phát triển năng lực đo lường quốc gia đến đổi mới cơ chế kiểm tra và tăng bảo vệ người tiêu dùng.

Minh bạch dữ liệu đo đếm, bảo vệ người sử dụng

Một trong những vấn đề được đặt ra là khả năng để người dân chủ động kiểm tra dữ liệu đo lường liên quan trực tiếp đến quyền lợi của mình. Với công tơ điện, công tơ nước hay thiết bị đo xăng dầu, việc có thông tin rõ ràng, dễ truy xuất sẽ giúp người sử dụng đối chiếu số liệu, phát hiện bất thường và có căn cứ khiếu nại khi cần thiết.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng việc sửa luật cần đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, ứng dụng phương tiện đo thông minh, dữ liệu điện tử và đo từ xa. Theo định hướng được nêu tại phiên thảo luận, người tiêu dùng cần có khả năng kiểm soát chỉ số công tơ điện, công tơ nước của gia đình, thay vì chỉ tiếp nhận kết quả do đơn vị cung cấp dịch vụ thông báo.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự bảo vệ người sử dụng khi dữ liệu có thể kiểm chứng, được lưu trữ đầy đủ và có cơ chế xử lý khi phát hiện sai lệch. Vì vậy, quy định về kết nối, chia sẻ và truy xuất dữ liệu cần đi cùng yêu cầu bảo đảm an toàn thông tin, xác định trách nhiệm của đơn vị quản lý phương tiện đo và cơ quan giám sát.

Đối với doanh nghiệp, hệ thống dữ liệu đo lường tin cậy cũng góp phần giảm tranh chấp về số lượng, chất lượng hàng hóa, nâng cao khả năng kiểm soát quy trình sản xuất và đáp ứng yêu cầu của thị trường. Khi kết quả đo có thể được kiểm chứng, chi phí phát sinh do sai lệch và thủ tục xác minh cũng có cơ hội giảm xuống.

Chuyển sang hậu kiểm nhưng không buông lỏng giám sát

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị đổi mới phương thức quản lý theo hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên mức độ rủi ro, đồng thời công khai tiêu chí phân loại và tăng cường ứng dụng dữ liệu số.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khẳng định, Luật Đo lường rất quan trọng, góp phần hoàn thiện hệ thống dữ liệu đo lường quốc gia đủ mạnh, kết nối và tin cậy. Sau 15 năm thi hành Luật Đo lường, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, cần sửa đổi, cập nhật để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ mới, phương tiện đo thông minh, dữ liệu điện tử, đo từ xa; cải cách hành chính và bảo vệ người tiêu dùng tốt hơn.

Cách tiếp cận này có thể giúp giảm gánh nặng tuân thủ đối với doanh nghiệp chấp hành tốt, hạn chế việc kiểm tra lặp lại và dành nguồn lực quản lý cho những trường hợp có dấu hiệu vi phạm. Tuy nhiên, hậu kiểm chỉ hiệu quả khi cơ quan chức năng có đủ dữ liệu, năng lực chuyên môn và cơ chế chịu trách nhiệm rõ ràng.

Với phương tiện đo thuộc diện bắt buộc kiểm định hoặc kiểm soát theo quy định, việc đơn giản hóa thủ tục không đồng nghĩa với miễn trừ nghĩa vụ tuân thủ. Các trường hợp có dấu hiệu gian lận, can thiệp phần mềm hoặc làm sai lệch kết quả đo vẫn cần được phát hiện và xử lý kịp thời.

Một nội dung đáng chú ý khác là yêu cầu tăng trách nhiệm khắc phục hậu quả. Khi việc đo đếm sai khiến người dân hoặc doanh nghiệp bị thu tiền vượt thực tế, xử phạt vi phạm chưa đủ để giải quyết toàn bộ thiệt hại. Cơ chế hoàn trả, bồi thường cần xác định rõ phạm vi ảnh hưởng, số tiền phải hoàn lại, thời hạn thực hiện và trách nhiệm của bên liên quan.

Tại phiên thảo luận, Chủ tịch Quốc hội đề nghị nghiên cứu cơ chế bồi thường nhanh, tự động, chẳng hạn hoàn trả khoản tiền thu thừa trong thời gian ngắn khi phát hiện sai lệch. Đây là định hướng cần được cụ thể hóa trong quá trình hoàn thiện dự thảo, không phải quy định có thể mặc nhiên áp dụng ngay khi chưa được luật hóa.

Đầu tư 9.000 tỷ đồng cần gắn với hiệu quả sử dụng

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, phát triển năng lực đo lường phải góp phần nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế. Doanh nghiệp muốn làm chủ công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị cần có khả năng đo lường, kiểm chứng theo những chuẩn mực đáng tin cậy.

Đáng chú ý, nhu cầu kinh phí dự kiến khoảng 9.000 tỷ đồng trong giai đoạn 2026–2030 để đầu tư hệ thống chuẩn đo lường và nền tảng số đặt ra yêu cầu sử dụng nguồn lực có trọng tâm. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị làm rõ thứ tự ưu tiên, khả năng dùng chung hạ tầng và kết quả đầu tư; hiệu quả không chỉ tính bằng số lượng thiết bị mua sắm mà còn phải thể hiện ở năng lực được quốc tế thừa nhận, khả năng phục vụ doanh nghiệp và mức giảm chi phí dịch vụ.

Định hướng này cũng đặt ra yêu cầu phân định hợp lý vai trò của Nhà nước và thị trường. Nhà nước cần bảo đảm các chuẩn đo lường nền tảng, nhất là những lĩnh vực liên quan đến an ninh, an toàn công cộng hoặc chưa có đủ động lực đầu tư từ khu vực tư nhân. Trong khi đó, doanh nghiệp cần có cơ hội tham gia cung cấp dịch vụ trên cơ sở cạnh tranh bình đẳng, với cơ chế đánh giá độc lập và kết quả công khai.

Đầu tư hạ tầng cũng phải gắn với đội ngũ chuyên gia, kinh phí vận hành và nhu cầu sử dụng thực tế. Nếu chỉ chú trọng mua sắm thiết bị mà thiếu nhân lực vận hành, bảo trì và khai thác, nguồn lực đầu tư khó chuyển hóa thành năng lực đo lường bền vững.

Phân cấp đi cùng trách nhiệm và năng lực thực thi

Cùng với hiện đại hóa công nghệ, việc phân cấp, phân quyền trong quản lý đo lường cần được thiết kế phù hợp với năng lực của từng cấp chính quyền. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị làm rõ trách nhiệm hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo và trang bị thiết bị cho cấp xã; đồng thời tăng chế tài đối với hành vi gian lận có tổ chức, nhất là việc can thiệp vào phần mềm của phương tiện đo thông minh.

Ở cấp cơ sở, cán bộ thực thi cần được trang bị kiến thức chuyên môn và có cơ chế phối hợp với cơ quan chuyên ngành cấp tỉnh. Nếu phân cấp mà thiếu hướng dẫn thống nhất, nguồn lực kỹ thuật và quy trình xử lý, nguy cơ chồng chéo hoặc áp dụng không đồng đều có thể phát sinh.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng lưu ý việc chuyển sang hậu kiểm cần có căn cứ rõ ràng, tiêu chí minh bạch và trách nhiệm cụ thể đối với quyết định miễn, giảm kiểm tra. Dữ liệu đã có cần được tái sử dụng, tránh yêu cầu doanh nghiệp báo cáo nhiều lần cùng một thông tin; việc chia sẻ dữ liệu phải đúng mục đích, đồng thời bảo vệ bí mật kinh doanh và an toàn thông tin.

Đối với các lĩnh vực nhạy cảm như y tế, sai lệch đo lường có thể dẫn đến hậu quả vượt ra ngoài thiệt hại tài chính. Vì vậy, quy định mới cần bảo đảm kết quả đo có độ tin cậy phù hợp, xác định rõ trách nhiệm khi phát sinh sai sót và duy trì cơ chế xử lý đủ hiệu lực.

Việc sửa đổi Luật Đo lường vì thế cần giải quyết đồng thời ba yêu cầu: nâng cao năng lực công nghệ, giảm chi phí tuân thủ và bảo vệ quyền lợi người sử dụng. Hiệu quả cuối cùng không chỉ nằm ở một hệ thống đo lường hiện đại hơn, mà còn ở việc người dân có thể kiểm chứng kết quả đo, doanh nghiệp giảm được chi phí không cần thiết và cơ quan quản lý xử lý sai phạm minh bạch, kịp thời.