Bồi thường oan sai: Đề xuất tính đủ thiệt hại, giảm thủ tục cho người dân

Khi bị thiệt hại do hoạt động công vụ trái pháp luật, người dân không chỉ cần được xác định quyền bồi thường mà còn phải chứng minh tổn thất, hoàn thiện hồ sơ và chờ cơ quan có thẩm quyền giải quyết. Nếu cách tính thiệt hại chưa phản ánh đầy đủ tổn thất thực tế hoặc yêu cầu chứng minh quá khó thực hiện, quyền được bồi thường có thể gặp trở ngại ngay trong quá trình thực hiện.

Đây là những vấn đề được đặt ra tại Hội thảo góp ý dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước do Bộ Tư pháp tổ chức sáng 9/10 tại Hà Nội.

Tính thiệt hại đến khi người dân thực nhận tiền bồi thường

Phát biểu khai mạc hội thảo, Thứ trưởng Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện các văn bản hướng dẫn để Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sớm được triển khai đồng bộ. Theo Thứ trưởng, dự thảo cần hướng tới các thủ tục bồi thường đơn giản, nhanh chóng, hiệu quả nhưng vẫn bảo đảm tính chặt chẽ, qua đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của tổ chức, cá nhân.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc phát biểu khai mạc Hội thảo - Ảnh: chinhphu.vn/DA.

Dự thảo Nghị định gồm 7 chương, 52 điều, quy định chi tiết 18 điều, khoản được Luật giao và bổ sung các biện pháp thi hành liên quan đến xác định cơ quan giải quyết bồi thường, trách nhiệm phối hợp, báo cáo, thống kê và biểu mẫu nghiệp vụ.

Một nội dung đáng chú ý là cách xác định thiệt hại do tài sản bị xâm phạm. Tại hội thảo, một số đại biểu đánh giá quy định về khoảng thời gian làm căn cứ tính thiệt hại tại Điều 4 dự thảo cơ bản hợp lý, có thể tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn cho quá trình giải quyết.

Tuy nhiên, để bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người bị thiệt hại, có ý kiến đề nghị mở rộng thời điểm tính toán. Thay vì dừng ở thời điểm thụ lý hồ sơ, thời gian làm căn cứ xác định thiệt hại nên được tính đến khi quyết định bồi thường có hiệu lực pháp luật hoặc khi người bị thiệt hại thực tế nhận được tiền bồi thường giá trị tài sản.

Đề xuất này đặt ra vấn đề thực tiễn: nếu thiệt hại tiếp tục phát sinh trong thời gian giải quyết, việc chốt mốc tính quá sớm có thể chưa phản ánh đầy đủ tổn thất mà người dân phải chịu. Tuy nhiên, đây hiện là ý kiến góp ý tại hội thảo, chưa thể coi là quy định đã được thông qua.

Thu nhập bị mất cần được tính sát thực tế

Với thiệt hại do mất hoặc giảm sút thu nhập thực tế, các đại biểu đề xuất cơ chế linh hoạt hơn để hạn chế tình trạng người bị thiệt hại không được tính đủ tổn thất phát sinh trong thời gian chờ giải quyết.

Ông Nguyễn Ngọc Vũ - Phó Cục trưởng Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước (Bộ Tư pháp) trình bày đề dẫn - Ảnh: chinhphu.vn/DA

Một ý kiến đề nghị cho phép người yêu cầu bồi thường tạm tính thu nhập bị mất đến thời điểm thụ lý hồ sơ, sau đó cập nhật, bổ sung phần thiệt hại phát sinh cho đến ngày ký biên bản thương lượng thành công.

Nếu được nghiên cứu và hoàn thiện phù hợp, cách tiếp cận này có thể giúp việc tính toán bám sát hơn diễn biến thực tế, thay vì chỉ căn cứ vào một thời điểm ban đầu trong khi quá trình giải quyết vẫn tiếp tục.

Vấn đề càng phức tạp đối với lao động tự do, những người không phải lúc nào cũng có hợp đồng lao động, bảng lương hoặc chứng từ thu nhập đầy đủ. Vì vậy, tại hội thảo, có đại biểu đề xuất cho phép cơ quan giải quyết bồi thường sử dụng mức thu nhập trung bình tối thiểu của lao động cùng ngành nghề tại địa phương trong trường hợp người bị thiệt hại không thể cung cấp chứng từ thu nhập của ba tháng gần nhất.

Đây là đề xuất nhằm tháo gỡ khó khăn về chứng minh thu nhập, song vẫn cần được thiết kế với tiêu chí xác định rõ ràng để vừa bảo đảm quyền lợi người yêu cầu bồi thường, vừa hạn chế tranh chấp về căn cứ tính toán.

Đơn giản hóa thủ tục nhưng phải bảo đảm căn cứ pháp lý

Ngoài cách xác định thiệt hại, dự thảo còn tập trung vào trình tự, thủ tục giải quyết yêu cầu bồi thường. Các nội dung được đề cập gồm thụ lý hồ sơ trong trường hợp chưa xác định được cơ quan có trách nhiệm giải quyết; xác minh thiệt hại; yêu cầu cung cấp tài liệu, chứng cứ; định giá, giám định thiệt hại và cấp kinh phí phục vụ các hoạt động này.

Việc làm rõ trách nhiệm của cơ quan giải quyết bồi thường có ý nghĩa thiết thực đối với người dân, nhất là trong những trường hợp liên quan nhiều cơ quan hoặc khó xác định ngay đầu mối xử lý. Quy trình rõ ràng có thể giúp giảm việc chuyển hồ sơ qua lại, hạn chế phát sinh thủ tục và tạo thuận lợi cho quá trình xác minh.

Giám định thiệt hại là hoạt động chuyên môn do người hoặc tổ chức có chuyên môn thực hiện theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng, tổ chức hoặc cá nhân nhằm xác định mức độ, giá trị hoặc quy mô tổn thất thực tế - Ảnh minh họa: https://toplaw.com.vn

Dự thảo cũng đề cập kinh phí bồi thường, thủ tục chi trả, trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ và trách nhiệm tổ chức thực hiện công tác bồi thường nhà nước.

Theo ông Lê Vệ Quốc - Cục trưởng Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước, việc xây dựng dự thảo chủ yếu nhằm cụ thể hóa các nội dung được sửa đổi, bổ sung tại Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, đồng thời kế thừa những quy định còn phù hợp của nghị định hiện hành.

Cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu cách tính thiệt hại theo hướng bảo vệ tốt hơn quyền của người yêu cầu bồi thường, đơn giản hóa giấy tờ và tạo thuận lợi cho người dân thực hiện quyền của mình.

Đối với trách nhiệm hoàn trả, các nội dung cần nghiên cứu gồm xác định trách nhiệm trong trường hợp không có lỗi, trường hợp có nhiều cơ quan cùng chịu trách nhiệm bồi thường và cơ chế miễn, giảm trách nhiệm hoàn trả.

Hiệu quả của chính sách được quyết định từ khâu thực hiện

Một cơ chế bồi thường hiệu quả cần đồng thời đáp ứng hai yêu cầu: xác định đúng trách nhiệm của Nhà nước và bảo đảm người bị thiệt hại có thể tiếp cận thủ tục một cách thuận lợi. Đơn giản hóa hồ sơ không đồng nghĩa với hạ thấp yêu cầu xác minh; ngược lại, quy trình càng rõ ràng thì việc xác định thiệt hại và trách nhiệm càng cần có căn cứ cụ thể.

Với các đề xuất tại hội thảo, trọng tâm của quá trình hoàn thiện dự thảo là xử lý những khó khăn phát sinh trong thực tế, từ việc xác định thời gian tính thiệt hại đến chứng minh thu nhập và xác định cơ quan chịu trách nhiệm giải quyết.

Theo định hướng được nêu tại hội thảo, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục tiếp thu, nghiên cứu các ý kiến để hoàn thiện dự thảo. Chất lượng của các quy định cuối cùng sẽ được thể hiện ở khả năng giúp người bị thiệt hại thực hiện quyền yêu cầu bồi thường thuận lợi hơn, đồng thời bảo đảm việc giải quyết đúng pháp luật, minh bạch và khả thi.