Kinh tế chăm sóc: Mảnh ghép còn thiếu trong chiến lược phát triển Việt Nam

Kinh tế chăm sóc, mảnh ghép chiến lược giúp Việt Nam nâng cao năng suất, tạo việc làm bền vững và thích ứng với dân số già hóa nhanh chóng. Trong bối cảnh mô hình tăng trưởng truyền thống dựa vào lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên đã tới hạn, Việt Nam đứng trước yêu cầu phải mở ra một hướng đi mới, một hướng đi bắt đầu từ chính con người. Trong nhiều cuộc thảo luận về kinh tế tri thức, hạ tầng công nghệ hay chuyển đổi số, có một cấu phần quan trọng nhưng ít được nhìn nhận đúng mức: kinh tế chăm sóc.

Đây không chỉ là dịch vụ phúc lợi xã hội mà là nền móng hạ tầng con người, một hệ thống quyết định chất lượng lao động, năng suất quốc gia và sức mạnh cạnh tranh dài hạn. Trong kỷ nguyên dân số già hóa nhanh, kinh tế tri thức trỗi dậy và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng cao, việc xem chăm sóc như một cấu phần chiến lược có thể tạo ra bước ngoặt mới cho Việt Nam.

“Nếu không đầu tư vào hệ thống chăm sóc, Việt Nam sẽ đối mặt với việc ‘già hóa trước khi giàu hóa’. Nhưng nếu đầu tư ngay hôm nay, đây sẽ trở thành lợi thế chiến lược giúp Việt Nam bứt phá.” Tiến sĩ Dương Thị Kim Liên, Viện trưởng Viện Đổi mới Sáng tạo Doanh nghiệp nhận định.

Tiến sĩ Dương Thị Kim Liên, Viện trưởng Viện Đổi mới Sáng tạo Doanh nghiệp tại Hội thảo trao đổi về kinh tế chia sẻ.

Kinh tế chăm sóc – nền tảng nhân lực bấy lâu nay bị lãng quên

Ở nhiều quốc gia, chăm sóc vẫn bị coi là “công việc gia đình”, “công việc của phụ nữ”, hoặc thậm chí nằm ngoài phạm vi kinh tế. Nhưng thực tế, đây là lĩnh vực ảnh hưởng trực tiếp đến vận hành của xã hội, sự tái tạo của nguồn nhân lực, đổi mới sáng tạo và chất lượng tăng trưởng.

Khi trẻ được chăm sóc và giáo dục sớm tốt, các em hình thành nền tảng nhận thức, cảm xúc và kỹ năng cần thiết cho thị trường lao động tương lai. Khi người lao động biết rằng trách nhiệm chăm sóc trẻ nhỏ, người già hay người phụ thuộc được chia sẻ bởi một hệ thống dịch vụ bài bản, họ có thể tập trung hơn vào công việc, ổn định hơn về cảm xúc và bền bỉ hơn về năng suất. Khi người cao tuổi được chăm sóc đúng cách, gánh nặng y tế giảm xuống, chi phí xã hội được tối ưu và cơ hội phát triển một ngành kinh tế chăm sóc dài hạn được mở ra.

Tuy nhiên, nghịch lý lớn nhất là phần việc chăm sóc không trả công trong gia đình, vốn chiếm tỷ trọng lớn do phụ nữ gánh vác – lại bị vô hình hóa. Nếu được định giá đúng, lao động chăm sóc có thể chiếm trên 9% GDP ở nhiều quốc gia (theo báo cáo của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc- UNDP). Điều này có nghĩa là quốc gia đang sử dụng một khối lượng lao động khổng lồ mà không hề nhìn thấy và không có chiến lược tái đầu tư.

Việt Nam đang bước vào một giai đoạn đặc biệt nhạy cảm của cấu trúc dân số.

Tốc độ già hóa nhanh đặt ra nhu cầu ngày càng lớn về chăm sóc dài hạn, đồng thời biến chăm sóc trở thành một trong những ngành có tiềm năng mở rộng mạnh nhất trong tương lai gần. Trong khi đó, tỷ lệ phụ nữ gánh phần lớn lao động chăm sóc không trả công dẫn đến giảm khả năng tham gia thị trường lao động, giảm cơ hội phát triển nghề nghiệp và làm mất đi một phần đáng kể năng suất quốc gia.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam lại đang có những lợi thế đặc biệt: lực lượng lao động trẻ, nhu cầu thị trường trong nước lớn, cơ hội tham gia vào chuỗi dịch vụ chăm sóc khu vực, và sự phát triển mạnh của công nghệ số – từ telehealth đến nền tảng kết nối dịch vụ và robot AI hỗ trợ chăm sóc.

Nếu nắm bắt đúng thời điểm và có chiến lược bài bản, Việt Nam hoàn toàn có khả năng biến kinh tế chăm sóc thành một trụ cột mới góp phần nâng cao năng suất, tạo việc làm chất lượng và thúc đẩy bình đẳng giới, ba yếu tố quyết định sức cạnh tranh quốc gia.

Kinh tế chăm sóc gồm hai mặt tương tác chặt chẽ: chăm sóc có trả công và chăm sóc không trả công.

Chăm sóc có trả công là hệ thống nhà trẻ, mầm non, y tế, điều dưỡng, chăm sóc người cao tuổi, người khuyết tật, dịch vụ giúp việc chuyên nghiệp. Đây là ngành kinh tế tạo việc làm lớn và đang mở rộng nhanh ở nhiều quốc gia có tốc độ già hóa cao, là ngành kinh tế của tương lai

Chăm sóc không trả công, do phụ nữ gánh phần lớn trong gia đình, lại giữ vai trò duy trì cấu trúc xã hội, tái tạo năng lực lao động và ổn định thị trường nhân lực. Nhưng vì không được định giá, phần việc này trở thành “gánh nặng vô hình” cản trở phụ nữ tham gia lao động và làm giảm năng suất xã hội.

Một hệ thống chăm sóc hiện đại phải vừa giảm tải gánh nặng chăm sóc trong gia đình, vừa xây dựng một thị trường dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp, nơi các tiêu chuẩn, nghề nghiệp và chính sách được thiết kế đồng bộ.

Xu hướng quốc tế: chăm sóc trở thành chiến lược ưu tiên trong nhiều nền kinh tế phát triển

Từ Hàn Quốc đến Canada, từ Nhật Bản đến các nước Bắc Âu, kinh tế chăm sóc đang được đầu tư quy mô lớn như một cách để cải thiện chất lượng nhân lực, tăng tỷ lệ tham gia thị trường lao động, đặc biệt là lao động nữ, và đối phó với già hóa dân số. Nhiều quốc gia đẩy mạnh mô hình nhà trẻ giá phù hợp, mở rộng mạng lưới trung tâm điều dưỡng, đào tạo điều dưỡng theo tiêu chuẩn quốc tế và ứng dụng công nghệ vào chăm sóc.

Hội thảo trao đổi về kinh tế chăm sóc sức khỏe tại Việt Nam ngày 19-20/11/2025 tại Quảng Ninh.

Hiện nay, UN Women đóng vai trò quan trọng trong việc định nghĩa và thúc đẩy khái niệm kinh tế chăm sóc như một trụ cột phát triển. Khung 4R gồm Nhận diện, Giảm tải, Tái phân chia và Trả công/Chuyên nghiệp hóa giúp các quốc gia xây dựng chính sách chăm sóc theo hướng hệ thống, toàn diện và bền vững.

Bà Caroline T. Nyamayemombe, Trưởng đại diện UN Women tại Việt Nam, chia sẻ: “Đầu tư vào hệ thống chăm sóc không chỉ cần thiết mà còn mang tính chuyển đổi. Đầu tư như vậy sẽ mang lại lợi ích cho phụ nữ, nam giới, người được nhận chăm sóc, cộng đồng và đất nước. Nhà nước, các tổ chức xã hội, các doanh nghiệp và cộng đồng cùng chung tay xây dựng kinh tế chăm sóc có trách nhiệm giới mang lại lợi ích cho tất cả mọi người.”

Cách tiếp cận này cho phép chuyển hóa chăm sóc từ một trách nhiệm gia đình sang một cấu phần của chiến lược phát triển quốc gia, gắn kết giữa bình đẳng giới, phát triển nguồn nhân lực và tăng trưởng bền vững.

Tư duy mới đang được định hình: chăm sóc không phải “chi phí xã hội”, mà là “đầu tư chiến lược” với lợi tức dài hạn. Đây là điểm Việt Nam đặc biệt cần học hỏi.

Nếu nhìn chăm sóc như một nền hạ tầng chất lượng sống và chất lượng lao động, Việt Nam có thể mở ra một hướng phát triển mới, phù hợp với giai đoạn bước sang kinh tế tri thức.

Đầu tư vào chăm sóc trẻ và giáo dục sớm giúp nâng nền tảng nguồn nhân lực. Giải phóng phụ nữ khỏi gánh nặng chăm sóc không trả công giúp tăng tỷ lệ tham gia lao động và năng suất. Phát triển ngành nghề chăm sóc chuyên nghiệp mở ra thị trường dịch vụ vừa tạo việc làm, vừa xuất khẩu được. Ứng dụng công nghệ vào chăm sóc giúp giảm chi phí, tăng hiệu quả và tạo ra mô hình kinh tế số mới.

Điều quan trọng nhất là thay đổi tư duy: chăm sóc không còn là “việc của gia đình”, mà là “chiến lược quốc gia”.

Trong hành trình hướng tới một Việt Nam thu nhập cao, năng suất cao và chất lượng sống cao, kinh tế chăm sóc chính là mảnh ghép còn thiếu. Đây là lĩnh vực giữ vai trò vừa kinh tế, vừa xã hội, vừa nhân văn, một cấu phần được nhiều quốc gia xem như nền móng cho tăng trưởng bền vững.

Khi được nhìn nhận đúng và đầu tư đúng, kinh tế chăm sóc có thể trở thành một trong những động lực mới giúp Việt Nam bứt phá. Đó là chiến lược phát triển dựa trên con người, trụ cột giúp quốc gia vươn mình mạnh mẽ trong thập kỷ tới.