Khủng hoảng ngân sách tại Liên Hiệp Quốc

Tổ chức đa phương lớn nhất thế giới đang bước vào thời khắc khó khăn chưa từng có. Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc Antonio Guterres vừa phát đi cảnh báo gay gắt rằng bộ máy này có thể rơi vào “sụp đổ tài chính cận kề”, khi các khoản đóng góp bắt buộc từ nhiều quốc gia thành viên liên tục chậm thanh toán, còn cơ chế ngân sách thì đã lỗi thời.

Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc Antonio Guterres

Trong lá thư gửi các đại sứ, ông Guterres thẳng thắn: cuộc khủng hoảng không còn là nguy cơ tiềm tàng mà đang “leo thang từng ngày”, đe dọa trực tiếp khả năng vận hành của hàng loạt chương trình gìn giữ hòa bình, cứu trợ nhân đạo và phát triển toàn cầu.

“Hoặc các quốc gia thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính của mình, hoặc chúng ta buộc phải cải tổ căn bản hệ thống để ngăn chặn sự sụp đổ”, ông nhấn mạnh.

Khoản nợ kỷ lục 1,57 tỷ USD

Theo thông tin được Reuters đăng tải ngày 30/1, đây là lời cảnh báo mạnh mẽ nhất của người đứng đầu Liên Hiệp Quốc từ trước tới nay.

Tính đến cuối năm 2025, tổng số tiền đóng góp chưa thanh toán đã lên mức kỷ lục 1,57 tỷ USD. Con số này khiến ngân sách thường xuyên – vốn dùng để duy trì bộ máy vận hành và các hoạt động cốt lõi – rơi vào tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng.

Đáng chú ý, các quyết định không thực hiện nghĩa vụ đóng góp đã “được chính thức công bố”, theo cách diễn đạt của ông Guterres. Tuy nhiên, ông không nêu cụ thể quốc gia nào.

Trong cơ chế hiện tại, mức đóng góp được tính theo quy mô nền kinh tế từng nước. Hoa Kỳ là quốc gia chiếm tỷ trọng lớn nhất, khoảng 22% ngân sách cốt lõi, tiếp theo là Trung Quốc với 20%.

Các quan chức LHQ cho biết Mỹ hiện nợ khoảng 2,19 tỷ USD ngân sách thường xuyên, 1,88 tỷ USD cho các phái bộ gìn giữ hòa bình và 528 triệu USD cho các nhiệm vụ đã hoàn thành.

Vai trò Mỹ thu hẹp, áp lực đa phương gia tăng

Khó khăn tài chính diễn ra trong bối cảnh Washington ngày càng thận trọng với các cơ chế đa phương. Tổng thống Donald Trump từng nhận định Liên Hiệp Quốc có “tiềm năng to lớn” nhưng hoạt động chưa hiệu quả, đồng thời đề xuất thành lập một hội đồng hòa bình mới – động thái được cho là có thể làm suy yếu vai trò truyền thống của tổ chức.

Sự thay đổi lập trường từ quốc gia đóng góp lớn nhất đã khiến nguồn thu của LHQ trở nên bấp bênh, trong khi nhu cầu chi tiêu toàn cầu lại tăng nhanh vì xung đột, thiên tai, dịch bệnh và khủng hoảng khí hậu.

Giới quan sát cho rằng, khi dòng tiền thu hẹp, những hoạt động dễ bị cắt giảm đầu tiên thường là cứu trợ nhân đạo và gìn giữ hòa bình – các lĩnh vực ảnh hưởng trực tiếp đến hàng triệu người dân ở khu vực xung đột.

Cải cách khẩn cấp nhưng chưa đủ

Trước áp lực ngân sách, năm 2025 ông Guterres đã thành lập nhóm đặc nhiệm cải cách mang tên UN80, tập trung cắt giảm chi phí và tinh gọn bộ máy.

Theo kế hoạch, ngân sách năm 2026 sẽ giảm khoảng 7%, xuống còn 3,45 tỷ USD. Tuy nhiên, biện pháp “thắt lưng buộc bụng” này dường như vẫn chưa đủ.

Người đứng đầu LHQ thừa nhận tổ chức có thể cạn tiền ngay trong tháng 7 nếu dòng đóng góp không được cải thiện.

Một trong những nghịch lý lớn nhất, theo ông, là quy định buộc Liên Hiệp Quốc phải hoàn trả hàng trăm triệu USD phí chưa sử dụng cho các quốc gia thành viên mỗi năm.

“Nói cách khác, chúng ta bị mắc kẹt trong một vòng luẩn quẩn”, ông viết, ví tình trạng này như bộ máy quan liêu phi lý trong các tác phẩm của Franz Kafka – nơi các quy tắc khiến hệ thống tự trói tay chính mình.

Nếu khủng hoảng tiếp tục kéo dài, các chuyên gia cảnh báo hệ quả không chỉ dừng ở con số ngân sách.

Việc chậm trả lương nhân viên, cắt giảm phái bộ gìn giữ hòa bình, thu hẹp viện trợ lương thực và y tế có thể làm suy yếu vai trò điều phối toàn cầu của LHQ – tổ chức đã tồn tại từ năm 1945 với 193 quốc gia thành viên.

Với thời hạn “cạn tiền” đang đến gần, tương lai của Liên Hiệp Quốc – biểu tượng hợp tác toàn cầu sau Thế chiến II – có thể phụ thuộc vào quyết định rất thực tế: các quốc gia có sẵn sàng mở hầu bao đúng hạn hay không.

Trong bối cảnh thế giới ngày càng phân cực và xung đột địa chính trị gia tăng, sự suy yếu của một thiết chế đa phương chủ chốt có thể tạo ra khoảng trống quyền lực nguy hiểm.

Thông điệp của ông Guterres vì thế không chỉ là lời kêu gọi thanh toán hóa đơn, mà còn là cảnh báo về niềm tin vào chủ nghĩa đa phương.

“Nếu chúng ta không thể duy trì những nền tảng tài chính tối thiểu, thì mọi cam kết về hòa bình, nhân quyền hay phát triển bền vững sẽ chỉ còn là khẩu hiệu”, một nhà ngoại giao nhận định.