Gỡ vướng thanh toán bằng cơ chế kiểm định liên ngành

Vướng mắc thanh toán tại Dự án thành phần 3 sân bay Long Thành đang đặt ra yêu cầu xử lý đồng thời hai bài toán: bảo đảm dòng tiền cho nhà thầu và kiểm soát chặt chẽ chất lượng, giá trị các hạng mục phát sinh. Với khoảng 8.925 tỷ đồng liên quan đến 12/16 gói thầu đang gặp trở ngại trong quá trình hoàn thiện hồ sơ, việc tháo gỡ không thể chỉ dừng ở yêu cầu đẩy nhanh giải ngân mà cần một cơ chế kiểm định, thẩm định đủ căn cứ pháp lý.

Diễn biến mới được thể hiện qua hai văn bản liên tiếp của Văn phòng Chính phủ trong các ngày 4 và 5/11/2026, truyền đạt chỉ đạo của Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc về xử lý những tồn tại tại dự án.

Kiểm định vật tư, thiết bị để khơi thông thanh toán

Tại Công văn số 11231/VPCP-CN ngày 4/11/2026, Văn phòng Chính phủ truyền đạt ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc về việc tháo gỡ khó khăn, vướng mắc tại Dự án Cảng hàng không quốc tế Long Thành giai đoạn 1.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là hoàn thành các thủ tục nghiệm thu công trình, kiểm tra điều kiện khai thác, cấp phép và chấp thuận chuyên ngành hàng không.

Một nội dung đáng chú ý là đề xuất của Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV) về việc thành lập Hội đồng kiểm định chất lượng vật tư, vật liệu và trang thiết bị có thay đổi thông số so với hợp đồng tại Dự án thành phần 3.

Phó Thủ tướng giao Bộ Công an, Bộ Xây dựng, Bộ Tài chính và Bộ Khoa học và Công nghệ nghiên cứu, hỗ trợ, xử lý đề xuất của ACV theo thẩm quyền. Các bộ, cơ quan liên quan tiếp tục thực hiện những chỉ đạo trước đó, thường xuyên báo cáo Thủ tướng Chính phủ về tình hình xử lý.

Đề xuất kiểm định xuất phát từ thực tế một số vật tư, thiết bị tại dự án có thay đổi về nhà sản xuất, mã hiệu hoặc xuất xứ so với hợp đồng ban đầu. Một số điều chỉnh về thiết kế cũng kéo theo phát sinh khối lượng và chi phí, trong khi hồ sơ pháp lý, thủ tục phê duyệt, kiểm định và thẩm định giá chưa hoàn tất đầy đủ.

Theo báo cáo của ACV được báo chí dẫn lại, 8.925 tỷ đồng là giá trị khối lượng đang gặp vướng mắc trong thanh toán tại 12/16 gói thầu xây lắp thuộc Dự án thành phần 3. Các vấn đề chủ yếu liên quan đến thay đổi thông số vật tư, thiết bị, điều chỉnh thiết kế và hồ sơ nghiệm thu chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu.

Điều cần phân định rõ là việc thành lập Hội đồng kiểm định mới đang ở bước được giao nghiên cứu, hỗ trợ và xử lý đề xuất. Chưa có căn cứ để khẳng định Hội đồng đã chính thức được thành lập hoặc đã hoàn thành kiểm định. Tuy nhiên, chỉ đạo này cho thấy Chính phủ đang hướng tới một giải pháp chuyên môn nhằm xác định chất lượng, tính phù hợp và căn cứ xử lý đối với những vật tư, thiết bị có thay đổi so với hợp đồng.

Tháo gỡ thủ tục nhưng không hợp thức hóa mọi phát sinh

Với dự án có quy mô lớn, nhiều gói thầu và hệ thống kỹ thuật phức tạp như sân bay Long Thành, thay đổi về chủng loại, nhà sản xuất hay thông số thiết bị có thể kéo theo nhiều yêu cầu kiểm soát. Việc thiết bị đã được cung cấp hoặc lắp đặt không đồng nghĩa mọi thay đổi mặc nhiên đủ điều kiện nghiệm thu, thanh toán.

Do đó, kết quả kiểm định cần trở thành căn cứ chuyên môn để các bên xem xét chất lượng, mức độ đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và sự phù hợp với thiết kế, hợp đồng. Trên cơ sở đó, chủ đầu tư mới có thể hoàn thiện các thủ tục điều chỉnh, thẩm định giá, nghiệm thu và thanh toán theo quy định.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa ở cả hai phía. Nhà thầu cần được thanh toán kịp thời đối với khối lượng đã thực hiện, đủ điều kiện nghiệm thu, tránh tình trạng vốn bị dồn ứ kéo dài làm ảnh hưởng đến khả năng duy trì nhân lực, thiết bị và vật tư tại công trường. Trong khi đó, chủ đầu tư phải bảo đảm mọi khoản thanh toán đều có hồ sơ, căn cứ kỹ thuật và pháp lý rõ ràng, không để việc tháo gỡ tiến độ trở thành lý do bỏ qua quy trình kiểm soát vốn đầu tư.

Đây cũng là yêu cầu quan trọng đối với công tác quản trị dự án: xử lý nhanh nhưng phải đúng thẩm quyền, đúng trình tự và xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể khi có thay đổi so với hợp đồng.

Áp lực tiến độ gia tăng khi thời điểm khai thác cận kề

Ngày 5/11/2026, Văn phòng Chính phủ tiếp tục ban hành Công văn số 11272/VPCP-CN, yêu cầu đẩy nhanh tiến độ thực hiện Dự án Cảng hàng không quốc tế Long Thành giai đoạn 1. Trong đó, ACV được yêu cầu xử lý các tồn tại về thanh toán khối lượng thi công, điều chỉnh vật tư, thiết bị so với thiết kế được phê duyệt; đồng thời xác định tiến độ hoàn thành từng hạng mục và nhu cầu nhân lực, máy móc, vật liệu.

Đối với công tác thi công, Phó Thủ tướng yêu cầu ACV rà soát kỹ khối lượng công việc còn lại tại từng gói thầu, đặc biệt là những gói thầu có nguy cơ không hoàn thành đúng tiến độ.

Văn bản cũng đặt yêu cầu phối hợp hoàn thiện thủ tục nghiệm thu, kiểm tra điều kiện khai thác, cấp phép chuyên ngành hàng không và xây dựng kịch bản vận hành thử nghiệm đơn động, liên động đối với các hệ thống thuộc gói thầu 5.10. Mục tiêu được đặt ra là đưa sân bay vào vận hành, khai thác trước ngày 31/12/2026.

Trước đó, tại chuyến kiểm tra dự án ngày 4/10, số liệu ACV công bố cho thấy giá trị sản lượng thực hiện tại Dự án thành phần 3 đạt khoảng 85,55% giá trị hợp đồng, trong khi giá trị giải ngân đạt 54,49%. Trong 16 gói thầu xây lắp chính, 4 gói vẫn nằm trên đường găng tiến độ, gồm nhà ga hành khách, giao thông nội cảng và hạ tầng kỹ thuật, nhà ga hàng hóa số 1 và nhà để xe.

Khoảng cách giữa sản lượng thực hiện và giá trị giải ngân cho thấy áp lực hoàn thiện hồ sơ, nghiệm thu và thanh toán cần được xử lý song hành với tiến độ thi công. Đặc biệt, khi thời hạn khai thác đã được xác định, những vướng mắc liên quan đến thiết bị, hệ thống kỹ thuật và điều kiện vận hành không chỉ tác động đến quan hệ thanh toán giữa chủ đầu tư với nhà thầu mà còn ảnh hưởng đến quá trình hoàn thiện, kiểm tra và cấp phép khai thác công trình.

Trách nhiệm giải quyết phải đi cùng kiểm soát vốn

Theo chỉ đạo mới, Bộ Xây dựng, Bộ Tài chính và các cơ quan liên quan có trách nhiệm phối hợp hỗ trợ ACV xử lý khó khăn trong phạm vi được giao. ACV phải chủ động rà soát, hoàn thiện hồ sơ, đôn đốc nhà thầu và báo cáo định kỳ hằng tuần về tiến độ, khó khăn phát sinh cũng như những vấn đề vượt thẩm quyền.

Với các nhà thầu không huy động đủ nguồn lực, ACV phải xác định trách nhiệm và có biện pháp xử lý theo quy định hợp đồng. Điều này cho thấy yêu cầu tháo gỡ không chỉ đặt lên vai cơ quan quản lý và chủ đầu tư mà còn gắn với trách nhiệm thực hiện cam kết của từng nhà thầu.

Điểm quyết định trong giai đoạn tới là tiến độ xử lý hồ sơ kiểm định, thẩm định giá và nghiệm thu đối với nhóm vật tư, thiết bị có thay đổi. Nếu các khâu này được thực hiện đồng bộ, đúng quy định, khối lượng đủ điều kiện sẽ có cơ sở để thanh toán, góp phần giảm áp lực tài chính cho nhà thầu và duy trì nhịp thi công.

Với sân bay Long Thành, yêu cầu đặt ra không chỉ là giải ngân nhanh gần 9.000 tỷ đồng, mà là xác định chính xác phần giá trị hợp lệ để thanh toán, bảo đảm chất lượng công trình và giữ vững kỷ luật đầu tư công. Đây là điều kiện quan trọng để dự án bước vào giai đoạn hoàn thiện, vận hành thử nghiệm và tiến tới khai thác theo kế hoạch.