Doanh nghiệp Việt Nam trước cơ hội và thách thức từ điều chỉnh chính sách thương mại EU

Cơ hội từ EVFTA và chính sách ưu tiên

Thông tin tại cuộc họp Giao ban thương vụ nước ngoài tháng 8/2025, ông Trần Ngọc Quân, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Bỉ và EU cho biết, sau ngày 25/8, EU đã công bố biểu thuế đối ứng với Mỹ, đồng thời hạ dự báo tăng trưởng thương mại năm 2025 xuống còn khoảng 1%, so với mức 5% trong 6 tháng đầu năm. Nguyên nhân xuất phát từ nhu cầu toàn cầu giảm sút, tác động của thuế quan từ Mỹ, cùng áp lực từ sự dịch chuyển luồng thương mại.

Để ứng phó, EU đang đẩy mạnh chiến lược đa dạng hóa thị trường, tích cực đàm phán các hiệp định thương mại tự do (FTA) với Ấn Độ, ASEAN, Anh, Canada, Mexico, Mercosur, Hàn Quốc và thăm dò khả năng tham gia CPTPP. Tuy nhiên, các cuộc đàm phán này khó mang lại hiệu quả trong ngắn hạn. Do vậy, những quốc gia đã có FTA với EU, trong đó có Việt Nam với Hiệp định EVFTA được đánh giá là đối tác đặc biệt quan trọng.

Doanh nghiệp Việt Nam trước cơ hội và thách thức từ điều chỉnh chính sách thương mại EU

Trong bối cảnh EU cần mở rộng thị trường ngoài Mỹ và Trung Quốc, EVFTA mang lại nhiều lợi thế cho hàng hóa Việt Nam. Hiện hơn 92% sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam sang EU đã về mức thuế 0%. Đây là nền tảng để doanh nghiệp đa dạng hóa thị trường, tận dụng ưu thế cạnh tranh và giảm sự lệ thuộc vào Mỹ.

Đáng chú ý, EU đã có những điều chỉnh theo hướng nới lỏng giảm 90% đối tượng doanh nghiệp nhập khẩu chịu tác động từ Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM); Xếp Việt Nam vào nhóm nguy cơ thấp nhất trong luật chống phá rừng, giúp thông quan hàng hóa thuận lợi hơn; Giãn tiến độ một số quy định trong Thỏa thuận Xanh, trong đó có yêu cầu về tính bền vững của doanh nghiệp.

Ông Trần Ngọc Quân nhận định, các doanh nghiệp Việt Nam hiện đang được hưởng một cơ chế tương đối thông thoáng hơn khi tiếp cận thị trường EU.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội, doanh nghiệp cũng đối mặt nhiều rủi ro. Một trong số đó là nguy cơ hàng hóa từ nước thứ ba lợi dụng EVFTA để “mượn đường” xuất khẩu vào EU, né tránh thuế. Điều này đòi hỏi cơ quan quản lý và doanh nghiệp Việt Nam phải tăng cường kiểm soát, tránh bị liên đới bất lợi. EU hiện đặc biệt quan tâm đến cân bằng thương mại, nhất là trong lĩnh vực nông sản. Việt Nam có thể tận dụng cơ hội này để đề xuất mở rộng danh mục gạo thơm được hưởng ưu đãi thuế quan, trong đó có gạo ST25. Tuy nhiên, nhiều vấn đề tồn tại đang gây sức ép trực tiếp lên doanh nghiệp.

Doanh nghiệp cần chuẩn bị cho chiến lược dài hạn

Từ năm 2017, thủy sản khai thác của Việt Nam bị EU áp “thẻ vàng” IUU. Đến nay đã 8 năm trôi qua nhưng tình hình vẫn chưa được giải quyết triệt để. Tháng 10-11/2025, EU sẽ sang Việt Nam kiểm tra lần cuối. Nếu Việt Nam không đáp ứng được yêu cầu, nguy cơ bị chuyển sang “thẻ đỏ” là hiện hữu đồng nghĩa với việc cấm xuất khẩu thủy sản vào EU. Đây là lời cảnh báo rõ ràng cho doanh nghiệp thủy sản, đặc biệt là các đơn vị xuất khẩu cá ngừ - mặt hàng đang có nhu cầu cao tại EU.

Đối với nhóm rau củ quả, EU thời gian qua đã nhiều lần cảnh báo vi phạm về an toàn thực phẩm. Dù chưa công bố danh sách sản phẩm bị kiểm soát trong 6 tháng cuối năm, nhưng nguy cơ bị tăng cường giám sát, thậm chí cấm nhập khẩu, là rất lớn nếu Việt Nam không kiểm soát tốt chất lượng.

Theo chuyên gia tư vấn của Tổng vụ EU, nếu tình hình không cải thiện, một số sản phẩm nông sản Việt Nam có thể bị loại khỏi thị trường, thay vì chỉ siết kiểm soát như hiện nay. Trong ngắn hạn, các doanh nghiệp Việt Nam được hưởng lợi từ chính sách nới lỏng của EU. Tuy nhiên, về lâu dài, Thỏa thuận Xanh và yêu cầu phát triển bền vững sẽ quay trở lại với tiêu chuẩn nghiêm ngặt hơn. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải chuẩn bị sớm, thay vì chỉ tận dụng cơ hội ngắn hạn.

Theo Tham tán Thương mại Việt Nam tại Bỉ và EU, các yếu tố then chốt để duy trì dòng chảy thương mại bền vững với EU là: Chuyển đổi số trong quản lý và truy xuất nguồn gốc; Chuyển đổi xanh trong sản xuất, giảm phát thải carbon và đảm bảo phát triển bền vững, nâng cao trách nhiệm xã hội và môi trường. Đây không chỉ là yêu cầu từ EU, mà còn là xu thế tất yếu để doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh toàn cầu.

Những điều chỉnh chính sách thương mại của EU đang mở ra “cửa sổ cơ hội” cho doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh EVFTA phát huy hiệu lực. Song song với đó là những thách thức lớn từ vấn đề thẻ vàng IUU, an toàn thực phẩm và nguy cơ bị lợi dụng từ nước thứ ba.

Doanh nghiệp Việt Nam cần tận dụng lợi thế, đồng thời chủ động nâng cao năng lực quản lý, chất lượng sản phẩm, tuân thủ tiêu chuẩn bền vững. Chỉ có như vậy, hàng hóa Việt Nam mới có thể khẳng định chỗ đứng tại một trong những thị trường khó tính nhưng đầy tiềm năng như EU.