Chống thuốc lá lậu: Siết từ xã phường, chặn từ gốc thay vì “đuổi theo”

Sau hơn một thập kỷ thực hiện Chỉ thị 30 về chống buôn lậu thuốc lá, bức tranh đã có chuyển biến rõ: số vụ vi phạm lớn, quy mô thu giữ hàng trăm triệu bao thuốc lá và hàng triệu sản phẩm thế hệ mới. Tuy nhiên, “cuộc chơi” này chưa kết thúc.

Số liệu từ lực lượng chức năng cho thấy, giai đoạn 2014–2025 đã phát hiện, xử lý gần 80.000 vụ liên quan đến thuốc lá lậu, thuốc lá giả và thuốc lá điện tử. Tang vật thu giữ lên tới hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu, hàng trăm tấn nguyên liệu và hơn 2 triệu thiết bị thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Gian nan “cuộc chiến” với thuốc lá lậu.

Nhưng đằng sau những con số đó là một thực tế: buôn lậu chưa biến mất, chỉ chuyển cách hoạt động. Các đường dây hiện nay không còn hoạt động đơn lẻ mà tổ chức bài bản hơn, tận dụng cả mạng xã hội và thương mại điện tử để tiêu thụ hàng. Người bị bắt phần lớn vẫn là khâu vận chuyển thuê hoặc bán lẻ, trong khi đầu nậu phía sau khó chạm tới.

Một điểm đáng chú ý là nhu cầu thị trường chưa giảm, thậm chí tăng ở nhóm trẻ với thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Lợi nhuận cao khiến buôn lậu vẫn là “miếng bánh” hấp dẫn, đặc biệt ở các tuyến biên giới.

Trong khi đó, chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt với thuốc lá dự kiến tăng dần từ năm 2027, có thể đẩy giá thuốc lá hợp pháp lên cao. Đây là yếu tố từng nhiều lần khiến thuốc lá lậu quay lại mạnh hơn nếu không kiểm soát tốt.

Thực tế triển khai phòng, chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu cho thấy nhiều điểm nghẽn, cụ thể là một số địa phương chưa theo sát thực tế, phản ứng chậm với phương thức buôn lậu mới, quy định pháp lý còn thiếu đồng bộ, chưa đủ sức răn đe. Bên cạnh đó việc dữ liệu giữa các lực lượng chưa kết nối hiệu quả, công tác tuyên truyền chưa chạm đúng đối tượng là giới trẻ cũng là những giới hạn cần vượt qua.

Những trở ngại đó khiến cuộc chiến chống thuốc lá lậu nhiều lúc vẫn mang tính “đuổi theo”, thay vì chủ động chặn từ đầu.

Điểm mới đáng chú ý trong dự thảo chỉ đạo sắp ban hành là cách tiếp cận khác: kéo trách nhiệm về tận cấp xã, phường. Theo đó, người đứng đầu địa phương sẽ phải chịu trách nhiệm trực tiếp nếu để xảy ra tình trạng buôn lậu, mua bán, tàng trữ thuốc lá trái phép trên địa bàn. Đây được xem là bước chuyển từ “trách nhiệm chung” sang “trách nhiệm cụ thể”.

Song song với đó các giải pháp được đặt ra theo hướng đánh thẳng vào gốc: xác định đúng tuyến nóng, triệt phá đường dây thay vì bắt nhỏ lẻ; ứng dụng công nghệ, xây dựng dữ liệu liên thông giữa các lực lượng; siết chế tài, đặc biệt với hành vi buôn bán thuốc lá lậu.

Công tác truyền thông, nhất là với thuốc lá điện tử trong giới trẻ cần thiết phả đẩy mạnh hơn nữa đồng thời gắn chống buôn lậu với phát triển kinh tế vùng biên nhằm giảm động cơ tiếp tay cho các vi phạm.

Một điểm đáng chú ý khác là vai trò của doanh nghiệp và hiệp hội ngành cũng được đặt lên rõ hơn, từ cung cấp thông tin đến hỗ trợ kỹ thuật và truyền thông.

Chống thuốc lá lậu không chỉ là bảo vệ doanh nghiệp sản xuất trong nước, mà còn liên quan trực tiếp đến nguồn thu ngân sách và sức khỏe cộng đồng.

Thuốc lá lậu, đặc biệt là hàng giả và sản phẩm thế hệ mới không kiểm soát, tiềm ẩn rủi ro lớn do không qua kiểm định chất lượng. Trong khi đó, ngân sách nhà nước thất thu đáng kể từ thuế. Vì vậy, bài toán đặt ra không phải là có chống hay không, mà là chống theo cách nào để hiệu quả hơn.

Khi “cuộc chơi” thay đổi, cách làm cũ khó còn đủ sức. Việc kéo trách nhiệm về tận cơ sở và đánh vào tận gốc đường dây có thể là bước đi cần thiết để chặn vòng lặp “siết – lách – bùng lại” của thuốc lá lậu.