Những tín hiệu đầu tiên của một cú sốc lan rộng đối với kinh tế thế giới đã lộ rõ qua các khảo sát doanh nghiệp tháng 3/2026. Tác động từ cuộc chiến Iran không còn dừng ở lo ngại địa chính trị, mà đang hiện diện ngày một rõ trong nhịp tăng trưởng, mặt bằng giá cả và tâm lý thị trường tại hàng loạt nền kinh tế lớn.
Ngược với diễn biến tăng trưởng, các chỉ báo về giá tăng mạnh
Các chỉ số quản lý thu mua (PMI) do S&P Global công bố cho thấy một xu hướng khá nhất quán: hoạt động kinh tế giảm tốc trong khi chi phí tiếp tục đi lên. Trong loạt dữ liệu công bố ngày 24/3, các chỉ số tổng hợp của Mỹ và khu vực đồng euro đều thấp hơn dự báo của giới kinh tế. Ở Australia, chỉ số tương ứng giảm mạnh, báo hiệu nền kinh tế bất ngờ rơi vào trạng thái co hẹp. Còn tại Ấn Độ, hoạt động sản xuất chậm lại xuống mức yếu nhất kể từ năm 2021.
 |
| Nền kinh tế toàn cầu đang trên đà suy giảm mạnh nhất kể từ những năm 1960 (Ảnh minh hoạ). |
Trái ngược với diễn biến tăng trưởng, các chỉ báo về giá lại tăng mạnh. Tại Đức, lạm phát chi phí đầu vào của nền kinh tế lớn nhất châu Âu leo lên mức cao nhất trong hơn 3 năm. Ở Anh, một chỉ số tương tự của lĩnh vực sản xuất ghi nhận mức tăng mạnh nhất kể từ năm 1992. Các dữ liệu sơ bộ này được thu thập trong nửa sau tháng 3, phản ánh sự bi quan ngày càng lớn trong cộng đồng doanh nghiệp toàn cầu khi chiến sự Iran kéo dài và những hệ lụy bắt đầu lan sang năng lượng, chi phí, chuỗi cung ứng và kỳ vọng kinh doanh.
Bức tranh hiện ra là một đòn giáng kép lên kinh tế thế giới: tăng trưởng hụt hơi trong lúc giá cả leo thang. Đây là kịch bản đặc biệt nhạy cảm với các nền kinh tế vốn đang cố phục hồi sau nhiều cú sốc liên tiếp. Nguồn cung năng lượng bị tổn thương gần như ngay lập tức bởi xung đột, trong khi năng lượng lại là đầu vào thiết yếu của sản xuất, vận tải và tiêu dùng tại nhiều nền kinh tế lớn.
Không ngạc nhiên khi nỗi lo này nhanh chóng bao trùm giới hoạch định chính sách. Tuần trước, Chủ tịch Ngân hàng Trung ương châu Âu Christine Lagarde cảnh báo các hành động thù địch leo thang trong cuộc chiến Iran đang làm gia tăng cả rủi ro lạm phát lẫn nguy cơ suy giảm tăng trưởng kinh tế. Tại Frankfurt và London, giới chức tiền tệ đã chuyển sang cách tiếp cận thắt chặt và dè dặt hơn. Khu vực đồng euro được cho là có thể nâng lãi suất ngay trong tháng tới. Nhật Bản cũng chuẩn bị cho một đợt điều chỉnh sớm nhất vào tháng 4, trong khi Australia đã có lần tăng lãi suất thứ hai liên tiếp.
Điều đáng nói là trước khi xung đột bùng phát, nhiều dữ liệu theo dõi cho thấy kinh tế toàn cầu đang dần tìm lại đà hồi phục. Tuy nhiên, chuỗi PMI mới nhất từ các nền kinh tế phát triển cho thấy đà phục hồi ấy vẫn còn mong manh và đang đối mặt nguy cơ bị bóp nghẹt bởi tổ hợp bất lợi gồm giá dầu tăng, điều kiện tài chính bị siết chặt và niềm tin doanh nghiệp suy yếu.
Tất cả các chỉ số tổng hợp về hoạt động kinh tế được công bố trong ngày 24/3, bao gồm cả sản xuất và dịch vụ, đều ghi nhận đi xuống. Theo trình tự thời gian, danh sách này trải từ Australia, Nhật Bản, Ấn Độ, Pháp, Đức, toàn bộ khu vực đồng euro, Anh cho tới Mỹ. Việc nhiều nền kinh tế cùng phát đi tín hiệu suy yếu trong cùng một thời điểm cho thấy tác động của chiến sự Iran đang lan theo chiều rộng, chứ không chỉ dồn vào một vài điểm nóng riêng lẻ.
Tăng trưởng hụt hơi ở hàng loạt nền kinh tế lớn
Tại Mỹ, hoạt động kinh doanh trong tháng 3 vẫn tăng nhưng với tốc độ chậm nhất trong gần một năm, chủ yếu do lĩnh vực dịch vụ hạ nhiệt. Cùng lúc đó, chỉ số giá nguyên vật liệu và các đầu vào khác đã tăng lên mức cao nhất kể từ tháng 5. Dù vậy, khu vực sản xuất của Mỹ bắt đầu xuất hiện thêm một số dấu hiệu ổn định, phần nào giúp nền kinh tế chưa rơi vào trạng thái suy yếu sâu hơn.
 |
| Quân đội Israel xác nhận Iran đã phóng thêm một loạt tên lửa mới vào lãnh thổ nước này. Còi báo động vang lên tại miền trung Israel do tên lửa Iran, trong khi rocket từ Lebanon khiến miền bắc Israel báo động. |
Khu vực đồng euro cũng chứng kiến một bức tranh không mấy sáng sủa. Hoạt động nhà máy bất ngờ cải thiện, nhưng S&P Global cho rằng một phần nguyên nhân có thể đến từ việc khách hàng đẩy mạnh tích trữ hàng tồn kho để phòng nguy cơ gián đoạn nguồn cung. Khi đặt cạnh thực tế hoạt động dịch vụ gần như chững lại và chỉ số tổng hợp rơi xuống mức thấp nhất trong 10 tháng, bức tranh chung của khu vực vẫn nghiêng về gam màu ảm đạm. Nguy cơ đình lạm vì thế nổi lên rõ hơn.
Ông Chris Williamson, chuyên gia kinh tế tại S&P Global Market Intelligence, cho rằng chỉ số PMI sơ bộ của khu vực đồng euro đang phát tín hiệu cảnh báo về nguy cơ đình lạm, khi xung đột tại Trung Đông vừa đẩy giá cả tăng mạnh, vừa kìm hãm tăng trưởng.
Tại Anh, sản xuất cho thấy khả năng chống chịu tốt hơn dịch vụ, nhưng chỉ số tổng hợp vẫn thấp hơn đáng kể so với dự báo. Điểm đáng lo nhất nằm ở áp lực chi phí. Giá đầu vào trong lĩnh vực sản xuất tăng mạnh nhất kể từ cú lao dốc của đồng bảng Anh sau cuộc khủng hoảng Black Wednesday, hay còn gọi là Thứ Tư Đen, năm 1992. Theo ông Chris Williamson, Ngân hàng Trung ương Anh đang bước vào giai đoạn đặc biệt khó khăn khi phải cân bằng giữa hai mục tiêu ngày càng xung đột: ngăn lạm phát tăng vọt trở nên dai dẳng, nhưng đồng thời không để việc thắt chặt lãi suất làm rủi ro suy giảm tăng trưởng trở nên nghiêm trọng hơn.
Nhật Bản ghi nhận một diễn biến có phần khác biệt khi dữ liệu ngày 24/3 cho thấy lạm phát bất ngờ chậm lại. Tuy nhiên, các chỉ số hoạt động kinh doanh vẫn phản ánh tác động từ chiến sự, dù nền kinh tế nước này vẫn duy trì được sự vững vàng tương đối. Đáng chú ý, thước đo niềm tin cho 12 tháng tới đã giảm xuống mức thấp nhất trong gần một năm, cho thấy giới doanh nghiệp bắt đầu thận trọng hơn với triển vọng phía trước.
Tại Ấn Độ, các chỉ số cho thấy tốc độ tăng trưởng kinh tế suy yếu xuống mức thấp nhất kể từ năm 2022, trong khi lạm phát chi phí leo lên mức cao nhất trong 4 năm. Diễn biến này cho thấy ngay cả những nền kinh tế trước đó còn giữ được nhịp tăng tốt cũng đang chịu sức ép đáng kể từ làn sóng tăng giá và bất ổn bên ngoài.
Australia là trường hợp đảo chiều rõ nhất trong đợt khảo sát lần này. Chỉ số sản lượng tổng thể giảm hơn 5 điểm xuống còn 47, rơi xuống dưới ngưỡng 50 - mốc phân định giữa tăng trưởng và suy giảm. Lĩnh vực dịch vụ yếu đi rõ rệt, còn đà tăng của sản xuất cũng xấu đi đáng kể. Theo S&P Global, hoạt động khu vực tư nhân của Australia đã thực sự thu hẹp vào cuối quý I. Cùng lúc, lạm phát của doanh nghiệp tại nước này tăng lên mức cao nhất trong hơn ba năm, đặt thêm áp lực lên ngân hàng trung ương.
Giá cả tăng cao buộc ngân hàng trung ương vào thế khó
Khi tăng trưởng đồng loạt mất đà còn chi phí tiếp tục leo cao, thách thức đối với các ngân hàng trung ương trở nên nặng nề hơn nhiều. Họ không chỉ phải tính đến việc kiềm chế lạm phát, mà còn phải cân nhắc mức độ tổn thương của nền kinh tế trước một cú sốc mới đến từ bên ngoài. Nếu phản ứng quá mạnh bằng lãi suất, tăng trưởng có thể bị bóp nghẹt nhanh hơn. Nhưng nếu phản ứng quá chậm, lạm phát có nguy cơ neo ở mặt bằng cao lâu hơn.
Bối cảnh đó càng trở nên phức tạp khi giao tranh giữa Mỹ - Israel và Iran chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết các cuộc đàm phán hòa bình tại Trung Đông vẫn đang được xúc tiến. Tuy nhiên, kể cả trong trường hợp xung đột sớm chấm dứt, các nhà hoạch định chính sách toàn cầu vẫn sẽ phải đối mặt với một bài toán khó: mức độ thiệt hại mà cú sốc này đã gây ra cho triển vọng tăng trưởng và lạm phát lớn đến đâu, và mất bao lâu để các nền kinh tế đưa quỹ đạo phục hồi trở lại trạng thái ổn định.
Cần lưu ý rằng các chỉ số của S&P Global dù trải rộng trên nhiều khu vực, hiện mới chỉ phản ánh một phần của bức tranh. Nhưng ngay cả phần dữ liệu ban đầu ấy cũng đủ cho thấy tác động của chiến sự Iran đang không chỉ nằm ở mặt trận chính trị hay quân sự, mà đã bắt đầu len vào hoạt động sản xuất, chi phí đầu vào, niềm tin doanh nghiệp và kỳ vọng chính sách trên phạm vi toàn cầu.
Theo ông Jamie Rush, hai biến số then chốt sẽ quyết định triển vọng sắp tới là eo biển Hormuz bị phong tỏa trong bao lâu và các ngân hàng trung ương sẽ phản ứng như thế nào trước cú sốc hiện tại. Chừng nào hai câu hỏi đó còn chưa có lời giải rõ ràng, chừng đó kinh tế thế giới vẫn phải sống trong trạng thái bất an, với nguy cơ vừa tăng trưởng yếu đi, vừa phải chịu thêm một vòng áp lực giá mới.
