Xuất nhập khẩu tăng tốc mạnh, lập kỷ lục mới nhưng nội lực doanh nghiệp còn yếu

Kỷ lục thương mại giữa bối cảnh nhiều biến động

Bất chấp những biến động địa chính trị, chi phí logistics leo thang và xu hướng siết chặt tiêu chuẩn nhập khẩu từ nhiều thị trường lớn, hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam trong 5 tháng đầu năm 2026 vẫn ghi nhận bước tăng trưởng ấn tượng. Lần đầu tiên, kim ngạch thương mại hàng hóa trong một tháng chạm ngưỡng gần 100 tỷ USD, tạo cú hích đưa tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước vượt 445 tỷ USD, tăng 25% so với cùng kỳ năm trước.

Đây không chỉ là một con số mang tính kỷ lục, mà còn phản ánh vai trò ngày càng rõ nét của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu, khi quốc gia này tiếp tục duy trì vị thế trong nhóm 20 nền kinh tế có quy mô thương mại lớn nhất thế giới.

Trong bức tranh chung, xuất khẩu đạt hơn 215 tỷ USD, tăng gần 20%, trong khi nhập khẩu tăng mạnh hơn, lên tới hơn 229 tỷ USD, tương ứng mức tăng trên 30%. Điều này khiến cán cân thương mại đảo chiều sang thâm hụt gần 14 tỷ USD, thay vì xuất siêu như cùng kỳ năm ngoái.

Xuất nhập khẩu tăng tốc mạnh, lập kỷ lục mới nhưng nội lực doanh nghiệp còn yếu (Ảnh: Minh họa)

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng, việc nhập khẩu tăng mạnh chưa phải tín hiệu đáng lo ngại, bởi phần lớn giá trị nhập khẩu tập trung vào nguyên liệu, máy móc và thiết bị phục vụ sản xuất. Điều này cho thấy doanh nghiệp đang chuẩn bị cho chu kỳ sản xuất cao điểm vào nửa cuối năm, đặc biệt trong các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo.

Động lực tăng trưởng tiếp tục đến từ các nhóm hàng chủ lực như điện tử, máy tính và linh kiện, với mức tăng trên 46%, đạt hơn 56 tỷ USD. Máy móc, thiết bị và phụ tùng cũng duy trì đà tăng mạnh, trong khi điện thoại và phương tiện vận tải tiếp tục đóng góp lớn vào kim ngạch xuất khẩu.

Ở khu vực nông nghiệp, nhiều mặt hàng như rau quả, hạt tiêu ghi nhận tăng trưởng hai chữ số, phản ánh hiệu quả của việc nâng cao tiêu chuẩn chất lượng và đáp ứng yêu cầu thị trường. Ngành thủy sản cũng giữ được đà phục hồi, với kim ngạch đạt gần 4,7 tỷ USD, tăng 11% so với cùng kỳ.

Đáng chú ý, thị trường Trung Quốc và Hồng Kông (Trung Quốc) nổi lên như điểm sáng, với mức tăng trưởng hơn 40%, góp phần quan trọng duy trì nhịp tăng trưởng của ngành thủy sản trong bối cảnh nhiều thị trường truyền thống còn nhiều biến động.

Doanh nghiệp nội hụt hơi, rủi ro nửa cuối năm gia tăng

Dù bức tranh xuất khẩu chung khá tích cực, nhưng sự chênh lệch giữa khu vực doanh nghiệp trong nước và khu vực FDI tiếp tục là vấn đề đáng lưu tâm. Trong khi khối FDI tăng trưởng gần 25% và chiếm gần 80% tổng kim ngạch xuất khẩu, thì khu vực doanh nghiệp trong nước chỉ tăng trưởng khiêm tốn 2,5%, chiếm hơn 20%.

Khoảng cách này không chỉ phản ánh năng lực cạnh tranh mà còn cho thấy mức độ phụ thuộc lớn vào khu vực đầu tư nước ngoài trong hoạt động xuất khẩu. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao năng lực sản xuất, công nghệ và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp nội địa.

Ở góc độ thị trường, Mỹ tiếp tục là đối tác xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, với kim ngạch gần 70 tỷ USD, tăng hơn 21%. Các thị trường lớn khác như EU, Trung Quốc, Hàn Quốc, ASEAN và Nhật Bản đều ghi nhận mức tăng trưởng hai chữ số, cho thấy hiệu quả từ việc tận dụng các hiệp định thương mại tự do như EVFTA, CPTPP hay RCEP.

Tuy nhiên, triển vọng nửa cuối năm vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Đối với ngành thủy sản, các thị trường lớn như Mỹ và EU đang có dấu hiệu suy giảm nhu cầu, trong khi các rào cản kỹ thuật, yêu cầu truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn phát triển bền vững ngày càng khắt khe.

Bên cạnh đó, câu chuyện thuế quan với thị trường Mỹ đang trở thành biến số quan trọng. Việc đàm phán thỏa thuận thuế đối ứng giữa Việt Nam và Mỹ dự kiến hoàn tất trong thời gian tới sẽ có tác động lớn đến khả năng cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu.

Trong bối cảnh nhiều quốc gia cạnh tranh trực tiếp đã đạt được những thỏa thuận ban đầu với Mỹ, áp lực đối với Việt Nam là không nhỏ. Nếu không kịp thời thiết lập khung thuế ổn định, hàng hóa Việt Nam có thể đối mặt với bất lợi trong cuộc cạnh tranh thị phần.

Dù vậy, các tổ chức phân tích vẫn giữ quan điểm tích cực về triển vọng xuất khẩu, khi nhu cầu tiêu dùng tại Mỹ được dự báo duy trì ổn định, trong khi các hiệp định thương mại tiếp tục mở ra dư địa tăng trưởng.

Mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 15-16% trong năm 2026 vẫn được đánh giá là khả thi, song sẽ phụ thuộc nhiều vào khả năng thích ứng của doanh nghiệp trước các biến động bên ngoài, cũng như tốc độ cải thiện nội lực của khu vực kinh tế trong nước.

Trong dài hạn, bài toán không chỉ nằm ở việc duy trì tốc độ tăng trưởng, mà còn là nâng cao chất lượng tăng trưởng, giảm phụ thuộc vào khu vực FDI và xây dựng một nền xuất khẩu bền vững hơn. Khi đó, những kỷ lục về kim ngạch sẽ không chỉ mang ý nghĩa về quy mô, mà còn phản ánh thực chất sức mạnh của nền kinh tế.