Việt Nam đang gặp áp lực hay bước vào chu kỳ tăng trưởng mới khi nhập siêu trở lại?

Sau 10 năm liên tiếp duy trì trạng thái xuất siêu, Việt Nam đã nhập siêu khoảng 13,8 tỷ USD trong 5 tháng đầu năm 2026, trong khi cùng kỳ năm trước còn xuất siêu hơn 5 tỷ USD. Tổng kim ngạch nhập khẩu đạt 229,46 tỷ USD, tăng khoảng 30,8%, cao hơn đáng kể so với tốc độ tăng của xuất khẩu.

Ở góc nhìn thông thường, nhập siêu thường được xem là tín hiệu tiêu cực. Nhiều người liên tưởng đến áp lực tỷ giá, thâm hụt thương mại hoặc sự phụ thuộc lớn hơn vào nguồn cung bên ngoài.

Ở nhiều quốc gia, nhập siêu từng xuất hiện trong quá trình mở rộng đầu tư, tăng năng lực sản xuất và chuẩn bị cho các giai đoạn tăng trưởng mạnh hơn sau đó.

Phần lớn mức nhập siêu gần 14 tỷ USD của Việt Nam trong 5 tháng đầu năm 2026 đến từ máy móc, thiết bị, linh kiện và nguyên vật liệu phục vụ sản xuất.

Một doanh nghiệp muốn mở rộng quy mô thường phải mua thêm máy móc, nguyên vật liệu và công nghệ trước khi tạo ra doanh thu lớn hơn. Ở một khía cạnh nào đó, nền kinh tế quốc gia cũng vận hành theo logic tương tự.

Trên thực tế, nhiều nền kinh tế công nghiệp hóa thành công từng trải qua giai đoạn gia tăng nhập khẩu máy móc, thiết bị và công nghệ trước khi năng lực xuất khẩu bứt phá. Hàn Quốc đã nhập khẩu lượng lớn thiết bị công nghiệp trong quá trình phát triển ngành điện tử và đóng tàu. Trung Quốc cũng từng gia tăng mạnh nhập khẩu máy móc và công nghệ trong quá trình trở thành trung tâm sản xuất của thế giới.

Vì vậy, điều cần quan sát không chỉ là cán cân thương mại đang thặng dư hay thâm hụt, mà còn là chất lượng và cơ cấu của những mặt hàng được nhập khẩu.

Điều đáng chú ý là cơ cấu nhập khẩu của Việt Nam hiện nay chưa phản ánh sự bùng nổ tiêu dùng. Theo số liệu thống kê, khoảng 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu trong 5 tháng đầu năm thuộc nhóm tư liệu sản xuất. Máy móc, thiết bị, linh kiện và nguyên vật liệu phục vụ sản xuất chiếm tỷ trọng áp đảo, trong khi hàng tiêu dùng chỉ chiếm khoảng 5,9%.

Nói cách khác, phần lớn lượng hàng hóa đang đi vào Việt Nam không nhằm phục vụ tiêu dùng ngay lập tức mà chủ yếu phục vụ hoạt động sản xuất, các dây chuyền công nghiệp và kế hoạch mở rộng kinh doanh của doanh nghiệp.

Đây là chi tiết quan trọng. Nếu nhập siêu chủ yếu đến từ việc gia tăng nhập khẩu hàng tiêu dùng hoặc hàng xa xỉ, đó có thể là tín hiệu đáng quan ngại. Tuy nhiên, khi nhập siêu chủ yếu đến từ máy móc, công nghệ, thiết bị và nguyên vật liệu sản xuất thì cách nhìn nhận cần thận trọng và toàn diện hơn.

TS. Cấn Văn Lực - Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV cùng nhóm nghiên cứu BIDV nhận định rằng một trong những nguyên nhân khiến nhập khẩu tăng mạnh là doanh nghiệp đang chủ động gia tăng nhập khẩu đầu vào nhằm chuẩn bị cho các đơn hàng và chu kỳ sản xuất mới.

Diễn biến này phần nào gợi nhớ đến những gì từng xảy ra tại nhiều nền kinh tế châu Á trong các giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa. Khi năng lực sản xuất được mở rộng, nhu cầu nhập khẩu tư liệu sản xuất thường tăng nhanh trước khi xuất khẩu tạo ra kết quả rõ nét hơn.

Một chỉ dấu khác cho thấy bức tranh chưa hẳn tiêu cực là quy mô thương mại đang mở rộng với tốc độ cao. Trong 5 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đạt hơn 445 tỷ USD, tăng khoảng 25% so với cùng kỳ năm trước.

Nếu một doanh nghiệp tăng doanh thu từ 100 tỷ đồng lên 150 tỷ đồng nhưng đồng thời phải đầu tư mạnh vào nhà xưởng, thiết bị và nguyên liệu, lợi nhuận ngắn hạn có thể giảm. Tuy nhiên, ít nhà đầu tư xem đó là tín hiệu tiêu cực nếu biết rằng năng lực sản xuất đang được mở rộng.

Ở cấp độ quốc gia, logic kinh tế cũng có những điểm tương đồng. Ông Richard Baldwin, Giáo sư Kinh tế quốc tế tại Viện Nghiên cứu Quốc tế và Phát triển Geneva (Graduate Institute Geneva), trong nhiều nghiên cứu về thương mại toàn cầu cho rằng dòng chảy nhập khẩu tư liệu sản xuất thường phản ánh mức độ tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị quốc tế, thay vì chỉ phản ánh sự phụ thuộc vào bên ngoài.

Giáo sư Richard Baldwin, chuyên gia kinh tế quốc tế, nhà sáng lập VoxEU và Giáo sư Kinh tế Quốc tế tại IMD Business School (Thụy Sĩ).

Thực tế, Việt Nam hiện đang nằm trong tâm điểm của nhiều dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu. Dòng vốn đầu tư nước ngoài tiếp tục đổ vào các lĩnh vực như điện tử, công nghệ cao, bán dẫn và sản xuất thiết bị. Việc nhập khẩu tăng mạnh ở nhiều nhóm hàng có thể phản ánh nhu cầu chuẩn bị năng lực sản xuất cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

Chia sẻ tại tọa đàm quốc tế "Những thách thức của nền kinh tế thế giới trong bối cảnh hiện nay" do Trường Đại học Công nghệ Giao thông Vận (UTT) tải tổ chức, TS. Samuel Feldberg, chuyên gia kinh tế và địa chính trị quốc tế, cho rằng các nền kinh tế tăng trưởng nhanh thường trải qua những giai đoạn "tích lũy năng lực" trước khi bứt phá. Theo ông, điều quan trọng không nằm ở việc cán cân thương mại thặng dư hay thâm hụt trong một vài quý, mà là quốc gia đó đang nhập khẩu điều gì và chuẩn bị tạo ra giá trị gì trong tương lai.

TS. Samuel Feldberg, chuyên gia kinh tế quốc tế và địa chính trị, chia sẻ nhiều góc nhìn sâu sắc với giảng viên và sinh viên UTT về những biến động kinh tế toàn cầu.

Tuy nhiên, một số chuyên gia cũng lưu ý rằng không phải mọi giai đoạn nhập siêu do tăng nhập khẩu tư liệu sản xuất đều tự động dẫn đến tăng trưởng cao hơn trong tương lai. Hiệu quả cuối cùng còn phụ thuộc vào khả năng hấp thụ công nghệ, chất lượng đầu tư, năng suất lao động và mức độ tham gia sâu hơn của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Đặt trong bối cảnh hiện nay, câu hỏi quan trọng có lẽ không phải là Việt Nam đang nhập siêu hay xuất siêu, mà là Việt Nam đang nhập khẩu để tiêu dùng hay để đầu tư cho tăng trưởng.

Các số liệu hiện tại cho thấy phần lớn câu trả lời đang nghiêng về vế thứ hai.

TS. Samuel Feldberg, chuyên gia kinh tế quốc tế và địa chính trị, chia sẻ nhiều góc nhìn sâu sắc với giảng viên và sinh viên UTT về những biến động kinh tế toàn cầu.

Dù vậy, nhập siêu kéo dài vẫn cần được theo dõi thận trọng. Áp lực tỷ giá, nợ nước ngoài, chi phí nhập khẩu đầu vào và sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài vẫn là những yếu tố không thể xem nhẹ.

Đánh giá một nền kinh tế chỉ bằng con số nhập siêu trong vài tháng cũng giống như đánh giá sức khỏe tài chính của một doanh nghiệp chỉ dựa trên một quý đầu tư mạnh. Điều quan trọng hơn là khả năng chuyển hóa những khoản đầu tư hiện tại thành năng lực sản xuất, đổi mới công nghệ và xuất khẩu trong tương lai.

Có thể Việt Nam đang đối mặt với một thách thức ngắn hạn. Nhưng cũng có thể những container chứa máy móc, thiết bị, linh kiện và nguyên vật liệu đang cập cảng mỗi ngày chính là những viên gạch đầu tiên cho một giai đoạn phát triển hội nhập mới của nền kinh tế số.

Liệu năm 2026 có trở thành dấu mốc mở đầu cho một chu kỳ tăng trưởng mới hay không vẫn cần thêm thời gian để kiểm chứng. Tuy nhiên, đằng sau những con số nhập khẩu đang tăng mạnh là những nỗ lực cải thiện môi trường đầu tư, phát triển hạ tầng, thúc đẩy công nghiệp và thu hút dòng vốn chất lượng cao của Chính phủ, cùng khát vọng mở rộng sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam.