Doanh nghiệp phải chuyển từ “bán được hàng” sang tham gia chuỗi giá trị

Tại tọa đàm “Vượt Sóng Biến Động” do Câu lạc bộ Doanh nghiệp Mekong( MBC) tại TP. Hồ Chí Minh tổ chức chiều 11/9, TS.Huỳnh Thanh Điền, chuyên gia kinh tế, giảng viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, cho rằng doanh nghiệp Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển từ tư duy “bán được hàng” sang “đủ năng lực tham gia chuỗi giá trị”.

Thế giới phân mảnh, chuỗi cung ứng được sắp xếp lại

Theo TS. Huỳnh Thanh Điền, kinh tế toàn cầu đang chuyển từ mô hình toàn cầu hóa truyền thống sang trạng thái “phân mảnh có cấu trúc”. Các trung tâm kinh tế lớn đang gia tăng khả năng tự chủ về công nghệ, sản xuất, tài chính và chuỗi cung ứng, trong khi nhiều quốc gia và khu vực trở thành điểm đến mới của dòng vốn và hoạt động sản xuất.

Xu hướng “China + 1”, đưa sản xuất đến gần thị trường tiêu thụ và lựa chọn các đối tác tin cậy đang góp phần hình thành bản đồ sản xuất mới. ASEAN, Ấn Độ, Trung Đông hay Brazil được xem là những khu vực có khả năng hưởng lợi từ quá trình dịch chuyển này.

Tuy nhiên, cơ hội đi cùng sức ép. Tăng trưởng kinh tế và thương mại toàn cầu vẫn đối mặt nhiều bất định, trong khi doanh nghiệp phải đồng thời quản trị rủi ro về lãi suất, tỷ giá, năng lượng, logistics, nguồn cung và chính sách thương mại.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam tiếp tục được đánh giá là một điểm sáng về tăng trưởng. Theo số liệu được trình bày tại tọa đàm, GDP 6 tháng đầu năm tăng 8,18%, sản xuất công nghiệp, dịch vụ và dòng vốn đầu tư nước ngoài duy trì xu hướng tích cực.

TS. Huỳnh Thanh Điền, chuyên gia kinh tế, giảng viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, cho rằng doanh nghiệp Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển từ tư duy “bán được hàng” sang “đủ năng lực tham gia chuỗi giá trị”. Ảnh- Bích Liên

Nhưng câu hỏi quan trọng không chỉ là nền kinh tế tăng trưởng bao nhiêu, mà doanh nghiệp trong nước giữ lại được bao nhiêu giá trị trong chuỗi sản xuất. Đây chính là bài toán buộc doanh nghiệp phải nâng cấp năng lực thay vì chỉ mở rộng sản lượng.

Chuẩn mới trở thành “cổng vào” thị trường

Một trong những thay đổi đáng chú ý là khách hàng, đặc biệt các đối tác lớn và thị trường quốc tế, ngày càng không chỉ quan tâm sản phẩm có tốt hay giá có cạnh tranh. Họ muốn biết sản phẩm được tạo ra như thế nào.

Bốn nhóm năng lực ngày càng quan trọng gồm carbon và nguồn gốc nguyên liệu; lao động và nhân quyền; sở hữu trí tuệ; dữ liệu và khả năng truy xuất.

Điều này có nghĩa một doanh nghiệp sở hữu sản phẩm tốt vẫn có thể gặp khó khăn khi tiếp cận thị trường nếu không chứng minh được nguồn nguyên liệu, phát thải, điều kiện lao động hay quy trình sản xuất. Chuyển đổi xanh và chuyển đổi số vì vậy không còn là câu chuyện hình ảnh, mà trở thành một phần của năng lực sản xuất và năng lực bán hàng.

Tương tự, khả năng tiếp cận vốn cũng đang thay đổi. Dòng tiền ngày càng ưu tiên những doanh nghiệp có tài chính minh bạch, dự án rõ ràng, quản trị tốt và dòng tiền có thể kiểm chứng. Mục tiêu của doanh nghiệp vì thế không chỉ là “tìm vốn”, mà phải trở thành một doanh nghiệp đủ chuẩn để được cấp vốn.

Thương hiệu phải bắt đầu từ năng lực

Trong ngành sản xuất và thương mại, thương hiệu trước đây thường được nhìn qua logo, bao bì, màu sắc và hoạt động quảng bá. Nhưng trong môi trường kinh doanh mới, cách tiếp cận đó không còn đủ.

Thương hiệu chỉ thực sự có giá trị khi phía sau hình ảnh là chất lượng sản phẩm, quy trình vận hành, con người, dữ liệu, khả năng đáp ứng và uy tín được tích lũy qua thời gian.

Bài toán đặt ra cho doanh nghiệp là tiếp tục chạy theo sản lượng với biên lợi nhuận ngày càng mỏng, hay chuyển sang tư duy “value over volume” - ưu tiên giá trị thay vì số lượng.

Một thương hiệu có thể tạo giá trị qua ba lớp. Lớp đầu tiên là sản phẩm với chất lượng, tính năng, dịch vụ và độ ổn định. Lớp thứ hai là thương hiệu, nơi hình thành niềm tin và mối liên hệ với khách hàng. Lớp thứ ba là vị thế giá trị, khi doanh nghiệp tạo được khác biệt đủ rõ để thị trường nhận biết và đối thủ khó sao chép.

Do đó, đổi khẩu hiệu hay bộ nhận diện trong khi năng lực không thay đổi chỉ tạo ra khoảng cách giữa lời hứa và thực tế. Tái định vị phải bắt đầu từ những gì doanh nghiệp thực sự làm được.

Tái định vị có thể bắt đầu từ 90 ngày

Theo định hướng được chia sẻ tại tọa đàm, doanh nghiệp có thể bắt đầu quá trình này bằng một lộ trình tương đối ngắn.

Trong 30 ngày đầu, doanh nghiệp cần xác định rõ thị trường mục tiêu, khách hàng và những tiêu chuẩn bắt buộc phải đáp ứng. Từ ngày 31 đến 60, lựa chọn một hoặc hai dự án ưu tiên, xác định ngân sách, chỉ tiêu và người chịu trách nhiệm. Giai đoạn 61-90 ngày tập trung thử nghiệm trên một khách hàng hoặc một quy trình cụ thể. Những mô hình chứng minh được hiệu quả mới tiếp tục được chuẩn hóa và nhân rộng.

Điểm quan trọng là doanh nghiệp không nhất thiết phải rời bỏ ngành nghề hiện tại để tìm cơ hội mới. Chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, dữ liệu, tự động hóa, truy xuất nguồn gốc, quản trị năng lượng hay logistics thông minh có thể trở thành những lớp giá trị bổ sung ngay trong ngành mà doanh nghiệp đang hoạt động.

Các chính sách hỗ trợ kinh tế tư nhân, nghiên cứu - phát triển, dự án xanh, kinh tế tuần hoàn và chuyển đổi số đang mở thêm không gian cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, chính sách chỉ tạo cơ hội; để hấp thụ được cơ hội, doanh nghiệp vẫn phải chuẩn hóa tài chính, hồ sơ năng lực, chất lượng và quy trình quản trị.

Có thể cô đọng thông điệp của quá trình tái định vị bằng một nguyên tắc: hiện diện trước, làm tốt sau, rồi mới tạo khác biệt.