Vụ án làm giả thông số quan trắc môi trường: Lộ mắt xích “hợp thức hóa” xả thải

Diễn biến mới nhất, ngày 30/3, VKSND Tối cao đã phê chuẩn quyết định khởi tố 74 bị can liên quan sai phạm về quan trắc môi trường xảy ra tại nhiều tỉnh, thành phố. Các bị can thuộc 59 doanh nghiệp xả thải và lắp đặt thiết bị quan trắc trên cả nước; trong đó có cả cán bộ, lãnh đạo trong đơn vị quản lý nhà nước về môi trường.

Vụ án do Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường (C05) chủ trì, phối hợp với Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra (C01) điều tra; Vụ 1, VKSND Tối cao kiểm sát điều tra.

Theo cơ quan chức năng, các nhà máy phát sinh khí thải, nước thải lớn như Nhiệt điện Quảng Ninh, Nhiệt điện Hải Phòng, Nhiệt điện Thái Bình 2 cùng một số doanh nghiệp nhôm, thép, môi trường là những đơn vị buộc phải lắp đặt hệ thống quan trắc tại nguồn thải để truyền dữ liệu về cơ quan quản lý. Tuy nhiên, dữ liệu này đã bị can thiệp, chỉnh sửa từ mức vượt ngưỡng cho phép thành nằm trong ngưỡng cho phép trước khi gửi về Sở Nông nghiệp và Môi trường.

Các thiết bị được sử dụng để can thiệp, làm sai lệch kết quả quan trắc môi trường bị cơ quan chức năng thu giữ.

Điều đáng chú ý là các thiết bị quan trắc vốn được dán niêm phong, có camera giám sát riêng để ngăn chặn can thiệp trái phép, song thực tế vẫn bị chỉnh sửa kết quả, kể cả bằng hình thức từ xa qua phần mềm. Quá trình điều tra xác định, trong hơn 300 trạm quan trắc môi trường của các chủ nguồn thải bị kiểm tra, khám xét, có gần 160 trạm bị can thiệp, làm sai lệch dữ liệu, tương đương khoảng 55%.

Một mắt xích quan trọng của vụ án là vai trò của đơn vị cung cấp hệ thống quan trắc. Cơ quan điều tra xác định Công ty Cổ phần Kỹ thuật môi trường Việt An là một trong những doanh nghiệp lớn trong lĩnh vực này, chiếm hơn 50% thị phần cả nước và trực tiếp hỗ trợ nhiều doanh nghiệp làm sai lệch chỉ số quan trắc. Nguyễn Hoài Thi và Nguyễn Hoài Bách đã bị khởi tố, bắt tạm giam để điều tra về các tội “Xâm nhập trái phép vào mạng máy tính, phương tiện điện tử của người khác” và “Làm giả tài liệu của cơ quan, tổ chức”.

Theo lời khai bước đầu được Cơ quan Điều tra công bố, việc làm sai lệch số liệu đầu ra có thể được thực hiện bằng cách thay đổi cấu hình thiết bị phân tích hoặc can thiệp vào hệ thống truyền, nhận dữ liệu. Sau khi cung cấp thiết bị, đơn vị lắp đặt còn hướng dẫn khách hàng vận hành, điều chỉnh thông số; trong quá trình sử dụng, các đối tượng có thể can thiệp trực tiếp vào hệ thống hút mẫu, thiết bị phân tích tại trạm hoặc dùng phần mềm điều khiển từ xa để sửa dữ liệu.

Việc làm sai lệch số liệu đầu ra có thể được thực hiện bằng cách thay đổi cấu hình thiết bị phân tích hoặc can thiệp vào hệ thống truyền, nhận dữ liệu.

Từ các tài liệu điều tra, có thể thấy sai phạm không dừng ở hành vi chỉnh số đơn lẻ, mà là cách thức lợi dụng chính hệ thống giám sát môi trường để hợp thức hóa xả thải trong thời gian dài. Khi dữ liệu đầu vào bị “làm sạch”, hàng rào cảnh báo ô nhiễm gần như mất tác dụng, khiến cơ quan quản lý khó phát hiện thực trạng phát thải của doanh nghiệp. Đây là điểm khiến vụ án mang tính chất đặc biệt nghiêm trọng, bởi công cụ được thiết kế để kiểm soát ô nhiễm lại bị biến thành phương tiện che giấu vi phạm. Nhận định này là suy luận từ các chi tiết điều tra đã được công bố chính thức.

Một diễn biến đáng chú ý khác là cùng ngày 30/3, C05 phối hợp với Cơ quan Điều tra đã khởi tố, bắt tạm giam ông Hoàng Văn Thức - cựu Cục trưởng Cục Môi trường, cùng 10 người khác trong nhánh sai phạm liên quan các dự án đầu tư mạng lưới quan trắc môi trường không khí và nâng cấp hệ thống quan trắc. Theo thông tin ban đầu, các doanh nghiệp bị cáo buộc đã chi 35 tỷ đồng cho bị can Hoàng Văn Thức sau khi trúng thầu; để có nguồn chi ngoài hợp đồng, giá thiết bị nhập khẩu bị nâng lên.

Vi phạm trong nhánh vụ án này xảy ra tại các dự án do Trung tâm Quan trắc môi trường miền Bắc thực hiện cùng nhiều đơn vị liên quan trên cả nước. Trong số 18 trạm quan trắc không khí tự động do Cục Môi trường đầu tư, vận hành từ năm 2020, liên danh Công ty Cổ phần Tập đoàn Seiky và Công ty Cổ phần Kỹ thuật Toàn cầu là đơn vị cung cấp thiết bị. Cơ quan Điều tra cho rằng để trúng thầu, các doanh nghiệp đã thông đồng với đơn vị tư vấn thẩm định giá, lập hồ sơ mời thầu và cài cắm tiêu chí kỹ thuật nhằm hạn chế cạnh tranh.

Từ vụ án này, vấn đề đặt ra không chỉ là xử lý trách nhiệm hình sự của từng bị can, mà còn là rà soát lại toàn bộ cơ chế giám sát dữ liệu môi trường, từ khâu lắp đặt thiết bị, niêm phong, truyền dữ liệu, kiểm định độc lập đến trách nhiệm hậu kiểm của cơ quan quản lý. Hiện lực lượng công an đang tiếp tục rà soát toàn bộ các trạm quan trắc môi trường còn lại trên cả nước để phục vụ mở rộng điều tra, đồng thời nâng hiệu quả kiểm soát ô nhiễm và bảo vệ môi trường.