TS. Cấn Văn Lực: Cần cách mạng hiệu quả đầu tư công để đổi mới mô hình tăng trưởng

Phóng viên: Thưa ông, trong bối cảnh kinh tế thế giới biến động nhanh và Việt Nam đứng trước yêu cầu bứt phá mạnh mẽ, câu chuyện tái cơ cấu nền kinh tế được nhắc đến ngày càng nhiều. Theo ông, Việt Nam cần lựa chọn cách tiếp cận nào để tái cơ cấu thực sự đi vào thực chất, tránh hình thức?

TS. Cấn Văn Lực: Tái cơ cấu nền kinh tế là một bài toán chiến lược dài hạn và không có lời giải đơn giản. Về lý thuyết, chúng ta thường nói đến hai cách tiếp cận. Một là tái cơ cấu theo hướng tiệm tiến, tức là điều chỉnh từng bước, bảo đảm ổn định vĩ mô và hạn chế cú sốc. Hai là tái cơ cấu mang tính căn bản, chấp nhận thay đổi mạnh về cấu trúc và mô hình tăng trưởng, dù đi kèm rủi ro cao hơn.

Với Việt Nam hiện nay, tôi cho rằng không thể chọn một trong hai, mà phải kết hợp cả hai cách tiếp cận. Chúng ta cần những điều chỉnh mang tính “cách mạng” ở những khâu then chốt, đặc biệt là mô hình tăng trưởng và phân bổ nguồn lực, nhưng đồng thời phải triển khai theo lộ trình có kiểm soát. Không thể duy trì mãi mô hình tăng trưởng dựa vào chiều rộng, vào vốn và lao động giá rẻ, nhưng cũng không thể “bẻ gãy” hoàn toàn cấu trúc cũ khi nền tảng mới chưa đủ vững.

Cốt lõi của tái cơ cấu là câu hỏi: nguồn lực quốc gia đang được sử dụng ra sao và có tạo ra giá trị tương xứng hay không. Khi trả lời được câu hỏi đó, tái cơ cấu mới thực sự đi vào thực chất.

TS. Cấn Văn Lực, chuyên gia kinh tế trưởng Ngân hàng BIDV, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính-Tiền tệ Quốc gia (Ảnh: Phan Chính).

Phóng viên: Đầu tư công được ông nhiều lần nhấn mạnh là trọng tâm của tái cơ cấu. Tuy nhiên, hiện nay có ý kiến cho rằng đầu tư công đang thiên lệch về hạ tầng “cứng”, trong khi hạ tầng “mềm” chưa được quan tâm đúng mức. Ông đánh giá như thế nào về thực trạng này?

TS. Cấn Văn Lực: Thực tế cho thấy Việt Nam đang duy trì tỷ lệ đầu tư công khá cao, khoảng 6–7% GDP trong nhiều năm liên tiếp, thuộc nhóm cao nhất châu Á. Điều này thể hiện quyết tâm rất lớn của Chính phủ trong việc tạo nền tảng hạ tầng cho phát triển.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở cơ cấu. Hiện khoảng 80% vốn đầu tư công tập trung vào hạ tầng cứng như đường sá, cầu cống, sân bay, trong khi chỉ khoảng 20% dành cho các lĩnh vực như khoa học công nghệ, giáo dục, y tế, đổi mới sáng tạo và an sinh xã hội. Sự mất cân đối này nếu kéo dài sẽ làm suy giảm chất lượng tăng trưởng.

Trong bối cảnh mới, khái niệm hạ tầng phải được hiểu rộng hơn. Hạ tầng mềm – bao gồm thể chế, dữ liệu, nguồn nhân lực, khoa học công nghệ – mới là yếu tố quyết định năng suất và sức cạnh tranh dài hạn. Nếu chỉ có đường đẹp mà thiếu nhân lực chất lượng cao, thiếu công nghệ và quản trị hiện đại, thì hiệu quả lan tỏa sẽ rất hạn chế.

Ngoài ra, đầu tư công cũng cần gắn chặt với mục tiêu chuyển đổi xanh và thích ứng biến đổi khí hậu. Hạ tầng xây dựng hôm nay phải có khả năng chống chịu trong 20–30 năm tới, nếu không sẽ trở thành gánh nặng cho ngân sách.

Phóng viên: Một “điểm nghẽn” dai dẳng của đầu tư công là hiệu quả thấp, giải ngân chậm và tình trạng đội vốn. Theo ông, đâu là nguyên nhân cốt lõi và Việt Nam cần thay đổi cách đánh giá hiệu quả đầu tư công như thế nào?

TS. Cấn Văn Lực: Hiệu quả đầu tư công thấp thể hiện rõ qua hệ số ICOR của Việt Nam hiện khoảng 5 lần, trong khi mục tiêu hợp lý phải là khoảng 4 lần. Điều này cho thấy chúng ta cần nhiều vốn hơn để tạo ra cùng một đơn vị tăng trưởng so với mong muốn.

Nguyên nhân có nhiều, từ chuẩn bị dự án, giải phóng mặt bằng đến năng lực quản lý và thi công. Nhưng theo tôi, vấn đề lớn nhất nằm ở khâu đánh giá và giám sát. Bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư công hiện nay vừa lạc hậu, vừa không được áp dụng nghiêm túc.

Chúng ta cần một bộ tiêu chí mới, toàn diện hơn, bao gồm hiệu quả kinh tế vĩ mô, tác động lan tỏa vùng – ngành, yếu tố xã hội và môi trường, cũng như chất lượng công trình và công nghệ sử dụng. Đặc biệt, việc đánh giá phải dựa trên dữ liệu số, theo thời gian thực, thay vì các báo cáo thủ công mang tính hình thức.

Chỉ khi đo lường được hiệu quả một cách minh bạch, chúng ta mới có thể chấm dứt tình trạng “tiêu được tiền là xong”, thay vào đó là tư duy “mỗi đồng vốn phải tạo ra giá trị cao nhất”.

Hiệu quả từ đầu tư công là yếu tố giúp tăng trưởng hai con số. (Ảnh: Minh hoạ)

Phóng viên: Việt Nam đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng khoảng 10% giai đoạn 2026–2030. Theo ông, cơ cấu các động lực tăng trưởng cần thay đổi ra sao để hiện thực hóa mục tiêu này?

TS. Cấn Văn Lực: Muốn tăng trưởng hai con số, Việt Nam không thể đi theo lối mòn. Nếu phân tích các động lực tăng trưởng, chúng ta có ba yếu tố chính: vốn, lao động và TFP.

Trong giai đoạn tới, vốn vẫn sẽ đóng góp khoảng 45–47% tăng trưởng. Lao động chỉ còn đóng góp khoảng 5–6% do dân số già hóa và dư địa thâm dụng lao động không còn nhiều. Phần còn lại, trên 50%, buộc phải đến từ TFP.

TFP phản ánh chất lượng tăng trưởng, bao gồm công nghệ, quản trị, thể chế và đổi mới sáng tạo. Muốn TFP tăng mạnh, không có con đường nào khác ngoài đầu tư cho khoa học công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và cải cách thể chế kinh tế.

Tăng trưởng bền vững không thể dựa mãi vào mở rộng tín dụng hay tăng đầu tư thuần túy. Cái gốc vẫn là năng suất.

Phóng viên: Vậy theo ông, để hiện thực hóa các mục tiêu cải cách này, vai trò của cơ quan hoạch định chính sách cần được thể hiện như thế nào?

TS. Cấn Văn Lực: Tôi cho rằng cần một sự vào cuộc đồng bộ và quyết liệt. Bộ Tài chính nên đóng vai trò điều phối trung tâm, phối hợp với các bộ ngành và tổ chức quốc tế để xây dựng bộ tiêu chí đánh giá đầu tư công theo chuẩn mực quốc tế.

Các cơ quan quản lý phải chuyển từ tư duy “giải ngân nhanh” sang “đầu tư hiệu quả”. Dự án chậm, kém hiệu quả phải bị xử lý; lĩnh vực thừa vốn phải mạnh dạn cắt giảm để bổ sung cho y tế, giáo dục, khoa học công nghệ.

Cuối cùng, minh bạch là yếu tố then chốt. Khi người dân và doanh nghiệp có thể giám sát hiệu quả sử dụng tiền thuế, trách nhiệm giải trình sẽ được nâng cao, và đó chính là nền tảng cho một mô hình tăng trưởng bền vững.

Trân trọng cảm ơn ông!