Tiêm thuốc bổ não chữa hay quên có hiệu quả, an toàn không?

Tiêm thuốc bổ não chữa hay quên có hiệu quả an toàn?

Tiêm thuốc bổ não thường được xem là cách nhanh giúp người lớn tuổi bớt hay quên, từ quan niệm não "thiếu chất" thì cần bổ sung trực tiếp. Cách hiểu đó dễ dẫn đến tiêm truyền khi chưa xác định nguyên nhân, trong khi thuốc bổ não không phải một nhóm thuốc thống nhất.

Hay quên do đâu, thuốc bổ não có thực sự hiệu quả?

Ở người lớn tuổi, trí nhớ giảm sút không phải lúc nào cũng chỉ vì tuổi tác. Có thể do thiếu vitamin B12, khiến khó tập trung và ghi nhớ ngắn hạn. Có thể do suy giáp, do một khối máu tụ âm thầm dưới màng cứng sau một va chạm ở đầu tưởng chừng nhẹ, hoặc do sa sút trí tuệ ở giai đoạn sớm. Mỗi nguyên nhân cần một hướng xử lý riêng, và chỉ bác sĩ chuyên khoa thăm khám cùng những xét nghiệm cơ bản mới xác định được đâu là nguyên nhân thật sự.

Chính vì bỏ qua bước tìm nguyên nhân từ các chuyên khoa y tế, nhiều người đã tìm đến thuốc bổ não. Đây không phải một nhóm thuốc được y học công nhận chính thức, mà là cách gọi dân gian gom chung nhiều loại thuốc khác nhau về cơ chế và cách dùng – thường gặp nhất là piracetam, citicoline, cerebrolysin, cinnarizine và flunarizine. Một số có dạng uống, một số chỉ có dạng tiêm hoặc truyền, và bằng chứng khoa học cho từng loại cũng khác nhau.

Piracetam là ví dụ rõ nhất cho khoảng cách giữa tên gọi và giá trị thật. Một tổng quan của Cochrane – tổ chức chuyên tổng hợp bằng chứng y học độc lập – đã rà soát các thử nghiệm về piracetam trong điều trị sa sút trí tuệ và suy giảm nhận thức: bằng chứng hiện có không đủ để ủng hộ việc sử dụng thuốc này cho mục đích đó.

Citicoline khá hơn một chút nhưng vẫn chưa chắc chắn – tín hiệu tích cực chỉ được ghi nhận ở người đã có chẩn đoán cụ thể như suy giảm nhận thức nhẹ hay Alzheimer, không phải ở người khỏe mạnh chỉ hay quên thông thường, và chất lượng các nghiên cứu này còn thấp. Còn với cerebrolysin, cinnarizine và flunarizine, đến nay vẫn chưa tìm được dữ liệu đủ tin cậy chứng minh việc tiêm định kỳ giúp cải thiện trí nhớ ở người không có bệnh lý cụ thể được xác định.

Cơ quan y tế có khuyến cáo tiêm thuốc bổ não không?

Nếu tiêm thuốc bổ não thực sự an toàn và hiệu quả, thì chắc chắn đây phải là một phần trong các hướng dẫn y khoa chính thức. Nhưng thực tế thì không.

Tại các nước có nền y học phát triển, hướng dẫn đánh giá sa sút trí tuệ – như của Viện Y tế và Chăm sóc Sức khỏe Quốc gia Anh (NICE) – đặt trọng tâm vào khai thác bệnh sử, thăm khám, làm bài kiểm tra đánh giá nhận thức, cùng các xét nghiệm để tìm nhóm nguyên nhân có thể điều trị được như thiếu vitamin, rối loạn tuyến giáp. Không có dòng nào trong các hướng dẫn này nhắc đến việc tiêm truyền định kỳ một loại thuốc bổ não.

Về cấp phép, cần tách bạch hai chuyện: một thuốc có mặt trên thị trường, và một thuốc được cơ quan quản lý dược phê duyệt cho một chỉ định cụ thể. Ở Mỹ, việc một sản phẩm được bán hoặc quảng bá không đồng nghĩa nó đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA) phê duyệt. Còn tại Việt Nam, thông tin cụ thể về chỉ định, chống chỉ định và đường dùng chính thức của từng chế phẩm hiện chưa được xác minh đầy đủ trong phạm vi bài viết này.

Đến nay, chưa tìm thấy khuyến cáo nào từ Tổ chức Y tế Thế giới, FDA, Cơ quan Dược phẩm châu Âu hay NICE ủng hộ việc tiêm hoặc truyền định kỳ các thuốc kể trên nhằm phòng sa sút trí tuệ hay điều trị chứng hay quên thông thường. Mức độ các nước y học tiên tiến thực sự sử dụng những thuốc này cũng chưa có dữ liệu so sánh nào đủ tin cậy – nhưng có thể thấy rõ một điều: các nước này không dùng đại trà việc tiêm bổ não như đang diễn ra ở Việt Nam.

Tiêm thuốc bổ não có rủi ro gì?

Ngoài chuyện chưa chắc hiệu quả, tiêm truyền còn đi kèm một loại rủi ro mà đường uống không có: phản ứng của cơ thể ngay tại thời điểm thuốc đi vào máu. Bất kỳ thuốc tiêm hoặc truyền nào, không riêng thuốc bổ não, đều tiềm ẩn nguy cơ với sức khỏe, nhất là khi được thực hiện ngoài cơ sở y tế hoặc không có chỉ định rõ ràng từ bác sĩ.

Với người lớn tuổi, nguy cơ này càng đáng cân nhắc hơn. Phần lớn người ở độ tuổi này đã có sẵn bệnh nền, đang dùng nhiều loại thuốc khác nhau, và khả năng thích nghi của cơ thể trước một tác động y tế mới cũng kém hơn người trẻ. Truyền hoặc tiêm một loại thuốc chưa rõ có cần thiết hay không, trong khi nguyên nhân thật sự gây hay quên vẫn còn bỏ ngỏ, là điều nên cân nhắc kỹ.

Vì vậy, thay vì tự tìm đến dịch vụ tiêm thuốc bổ não, gia đình nên đưa người lớn tuổi đi khám khi tình trạng hay quên lặp đi lặp lại, bắt đầu ảnh hưởng đến công việc, sinh hoạt hằng ngày, cách quản lý tiền bạc, hoặc đi kèm những thay đổi về tính tình. Bác sĩ sẽ là người xác định đúng nguyên nhân và đưa ra hướng điều trị phù hợp, thay vì một mũi tiêm chung chung.

Trước một triệu chứng tưởng chừng đơn giản như hay quên, điều quý giá nhất gia đình có thể làm cho người lớn tuổi không phải là một mũi tiêm nhanh, mà là thời gian ngồi lại cùng bác sĩ để tìm đúng nguyên nhân.