Tăng tốc phòng vệ thương mại: Việt Nam thay đổi cuộc chơi xuất khẩu

Bước chuyển từ “phản ứng” sang “chủ động”

Trong nhiều năm, Việt Nam chủ yếu đóng vai “bị đơn” trong các vụ việc phòng vệ thương mại quốc tế. Tuy nhiên, vài năm gần đây, xu hướng đã thay đổi rõ rệt. Thay vì chỉ phản ứng thụ động trước các vụ kiện chống bán phá giá, chống trợ cấp từ các quốc gia nhập khẩu, Việt Nam bắt đầu chủ động sử dụng chính các công cụ này để bảo vệ ngành sản xuất.

Gỗ là một trong những mặt hàng vào "tầm ngắm" điều tra phòng vệ thương mại. Ảnh minh họa

Câu chuyện về doanh nghiệp Hòa Phát là một điển hình: Doanh nghiệp xuất khẩu thép của Việt Nam là Tập đoàn Hòa Phát đã có thể xuất khẩu sản phẩm thép hộp (LWRPT) vào thị trường Mỹ và thực hiện quy trình tự chứng nhận xuất xứ, mà không bị áp thuế chống bán phá giá.

Thông tin trong thông báo kết luận cuối cùng của Bộ Thương mại Mỹ (DOC) khi rà soát hành chính đối với vụ điều tra chống lẩn tránh thuế bán phá giá, chống trợ cấp đối với thép hộp từ Trung Quốc nhập khẩu vào Mỹ cho hay, Hòa Phát sử dụng thép cuộn cán nóng (HRC) xuất xứ Việt Nam cho các lô hàng LWRPT trong giai đoạn rà soát. Vì vậy, Hòa Phát được tham gia quy trình tự chứng nhận cho các lô hàng xuất khẩu sau này, hiệu lực áp dụng kể từ ngày 5/5/2025.

Cũng trong những ngày cuối tháng 5 này, Cơ quan Dịch vụ biên giới Canada (CBSA) đã công bố kết luận điều tra vụ việc chống lẩn tránh thuế phòng vệ thương mại đối với một số sản phẩm sơ mi rơ moóc nhập khẩu từ Việt Nam. Kết luận của CBSA nêu rõ, các mặt hàng sơ mi rơ moóc nhập khầu từ Việt Nam không có hành vi lẩn tránh các biện pháp phòng vệ thương mại hiện đang áp dụng đối với sản phẩm tương tự nhập khẩu từ Trung Quốc. Kết luận này không thay đổi so với kết luận sơ bộ ban hành vào tháng 4 vừa qua.

Những câu chuyện nêu trên cho thấy, Việt Nam đã thành công khi chứng minh sự minh bạch của doanh nghiệp không bán phá giá hay Chính phủ không trợ cấp, không can thiệp vào thị trường để tạo lợi thế bất bình đẳng cho doanh nghiệp xuất khẩu.

Ông Chu Thắng Trung - Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, Bộ Công Thương - nhận định, môi trường thương mại hiện nay đã khác rất nhiều so với 10 năm trước. Các hiệp định thương mại tự do (FTA) mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đồng thời kéo theo làn sóng bảo hộ, điều tra phòng vệ thương mại gia tăng. Vì vậy, doanh nghiệp buộc phải thích ứng nhanh và bài bản hơn với luật chơi quốc tế.

Thế giới siết, Việt Nam cũng không thể buông

Từ thực tế câu chuyện của Hòa Phát, doanh nghiệp này cho biết, trong quá trình EU điều tra, Tập đoàn đã hợp tác chặt chẽ, chủ động cung cấp đầy đủ dữ liệu liên quan cho cơ quan điều tra của EU, dữ liệu minh bạch, hệ thống rõ ràng là một trong các yếu tố góp phần vào sự thành công của Hòa Phát trong vụ kiện này.

Theo giới chuyên gia, trong bối cảnh thương mại quốc tế liên tục biến động, xu hướng bảo hộ gia tăng, các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng trở thành công cụ phổ biến để các quốc gia bảo vệ ngành sản xuất nội địa. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với doanh nghiệp đó là không chỉ nâng cao năng lực cạnh tranh mà còn phải chủ động phòng ngừa rủi ro thông qua hệ thống cảnh báo sớm, cũng như xây dựng chiến lược xuất khẩu bài bản và minh bạch.

Số liệu của Phòng Xử lý phòng vệ thương mại nước ngoài, Cục Phòng vệ thương mại: Tính đến tháng 4/2025, Việt Nam đã đối mặt với tổng cộng 284 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ các thị trường nhập khẩu. Trong đó, chống bán phá giá chiếm 54,6% và tự vệ chiếm 20,8%.

Riêng năm 2024, các nước khởi xướng điều tra nhiều vụ việc phòng vệ thương mại mới nhất đối với hàng hóa Việt Nam. Các mặt hàng bị điều tra trải rộng từ sản phẩm có kim ngạch lớn như pin năng lượng mặt trời, tôm, thép đến các sản phẩm nhỏ hơn như đĩa giấy, khay đúc từ sợi giấy...

Trước xu hướng điều tra phòng vệ thương mại, Cục Phòng vệ thương mại đã phát triển Hệ thống cảnh báo sớm nhằm thu thập và phân tích dữ liệu xác định các mặt hàng có nguy cơ cao bị điều tra, áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại. Đồng thời, cập nhật thường xuyên và kịp thời danh sách cảnh báo sớm các mặt hàng có nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại.

Song song với việc cảnh báo sớm, ứng phó với xu hướng điều tra phòng vệ thương mại từ thị trường các thành viên Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), việc hoàn thiện khung pháp lý về phòng vệ thương mại cũng là bước đi quan trọng mà Việt Nam đang thực hiện để thực hiện cam kết của Hiệp định CPTPP.

Theo đó, để thực thi các cam kết trong CPTPP về lĩnh vực phòng vệ thương mại, Bộ Công Thương đã ban hành Thông tư số 19/2019/TT-BCT ngày 30/9/2019 quy định cụ thể về các biện pháp tự vệ đặc biệt, bao gồm biện pháp tự vệ trong giai đoạn chuyển tiếp và biện pháp khẩn cấp đối với hàng dệt may.

Mới đây, Bộ Công Thương ban hành Thông tư số 30/2025/TT-BCT sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư 19/2019/TT-BCT quy định về áp dụng các biện pháp tự vệ đặc biệt để thực thi Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương, nhằm đảm bảo phù hợp thực tiễn và tăng cường hiệu quả thực thi hiệp định.

Tuy nhiên, Cục Phòng vệ thương mại khuyến nghị doanh nghiệp cần thường xuyên cập nhật thông tin, nắm vững quy định phòng vệ thương mại tại các thị trường xuất khẩu. Việc này không chỉ giúp ứng phó kịp thời khi bị điều tra, mà còn hỗ trợ doanh nghiệp điều chỉnh sản xuất theo hướng phù hợp tiêu chuẩn quốc tế. Đồng thời xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc rõ ràng, minh bạch hóa tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa, áp dụng hệ thống kế toán chuẩn quốc tế và tăng tỷ lệ tự chủ sản xuất nguyên liệu.

Các doanh nghiệp cần chủ động theo dõi lượng xuất khẩu đột biến, nhất là với những thị trường thường xuyên sử dụng biện pháp phòng vệ thương mại như Úc, Canada, doanh nghiệp cần có phương án chuẩn bị ngay từ giai đoạn tiếp cận thị trường để đảm bảo những thành quả sau khi tiếp cận thành công.

Bên cạnh đó, cần thay đổi quy trình sản xuất hoặc đổi mới sản phẩm để đảm bảo rằng không có sự vi phạm về giá hoặc chất lượng; xác định lại các thị trường xuất khẩu và xây dựng chiến lược dài hạn để giảm thiểu phụ thuộc vào một số thị trường nếu điều tra dẫn đến việc áp dụng các biện pháp bảo vệ thương mại nghiêm ngặt.