Quốc hội tăng phân cấp, phân quyền cho Chính phủ, địa phương

Ngày 25/6/2025, một cột mốc quan trọng trong công tác quản lý tài chính công của Việt Nam đã được thiết lập khi Quốc hội chính thức thông qua Luật Ngân sách Nhà nước (sửa đổi) với tỷ lệ tán thành 426/430 đại biểu có mặt. Điểm nhấn đột phá của Luật lần này là việc tăng cường phân cấp, phân quyền cho Chính phủ và chính quyền địa phương trong việc quyết định và điều chỉnh dự toán ngân sách.

Theo quy định mới, Chính phủ giờ đây có thẩm quyền lập dự toán điều chỉnh ngân sách nhà nước trong trường hợp có biến động làm tăng mức vay, bội chi so với dự toán đã phân bổ, sau đó trình Quốc hội quyết định. Dựa trên nghị quyết của Quốc hội, UBND các cấp sẽ lập dự toán điều chỉnh ngân sách địa phương và trình HĐND cùng cấp quyết định.

Không chỉ dừng lại ở đó, Chính phủ còn được trao quyền quyết định điều chỉnh dự toán thu, chi của một số bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, cơ quan khác ở trung ương và một số tỉnh, thành phố. Điều kiện tiên quyết là việc điều chỉnh này không làm tăng tổng mức vay, bội chi ngân sách. Tuy nhiên, để đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, Chính phủ có trách nhiệm báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Quốc hội tại kỳ họp gần nhất về các quyết định điều chỉnh này.

Quốc hội tăng phân cấp, phân quyền cho Chính phủ, địa phương. (Ảnh: Quochoi.vn)

Phát biểu trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Văn Thắng nhấn mạnh: "Việc phân cấp Chính phủ quyết định điều chỉnh dự toán ngân sách nhằm tăng phân cấp, phân quyền. Đây cũng là vấn đề cấp bách, cần tháo gỡ ngay để đáp ứng yêu cầu thực tiễn, nhằm tạo sự chủ động trong quản lý, điều hành ngân sách, giảm thủ tục hành chính, nâng cao trách nhiệm của các cấp, ngành, địa phương".

Một trong những nội dung quan trọng khác của Luật sửa đổi là việc phân cấp nguồn thu giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, đặc biệt là đối với tiền sử dụng đất, tiền thuê đất. Theo báo cáo giải trình, Thành phố Hà Nội sẽ được hưởng 100% khoản thu này theo quy định của Luật Thủ đô, khẳng định vị thế và đặc thù của Thủ đô. Đối với các địa phương không nhận bổ sung cân đối ngân sách, họ sẽ được hưởng 80% khoản thu này, trong khi ngân sách trung ương hưởng 20%. Các địa phương nhận bổ sung cân đối sẽ hưởng 85%, còn ngân sách trung ương hưởng 15%. Quy định này nhằm khuyến khích các địa phương tăng cường quản lý và khai thác hiệu quả nguồn thu từ đất đai.

Về thẩm quyền quyết định việc sử dụng nguồn tăng thu so với dự toán và dự toán chi còn lại của cấp ngân sách, Luật sửa đổi giao Chính phủ quản lý điều hành, báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Quốc hội tại kỳ họp gần nhất. Tương tự, Ủy ban nhân dân các cấp cũng được quyền chủ động sử dụng nguồn tăng thu và dự toán chi còn lại của ngân sách địa phương. Quy định này được Bộ trưởng Tài chính lý giải là nhằm "tạo điều kiện sử dụng nguồn tăng thu so với dự toán, dự toán chi còn lại của cấp ngân sách một cách chủ động, kịp thời, hiệu quả".

Điều đáng chú ý, Luật sửa đổi không quy định thứ tự ưu tiên trong xử lý nguồn tăng thu so với dự toán và dự toán chi còn lại của cấp ngân sách.

Bên cạnh việc tăng cường phân cấp, Luật Ngân sách (sửa đổi) cũng đặc biệt chú trọng đến việc tăng cường kiểm tra, giám sát và có chế tài xử lý nghiêm các vi phạm, chống tham nhũng, tiêu cực, lãng phí. Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng, HĐND, UBND cấp tỉnh, cấp xã đều được giao nhiệm vụ tăng cường công tác này.

Luật cũng bổ sung nhiệm vụ, quyền hạn của Chính phủ trong việc quy định khoản tài trợ, đóng góp tự nguyện; khoản viện trợ không hoàn lại cho Nhà nước, Chính phủ và chính quyền địa phương, đảm bảo quản lý chặt chẽ các nguồn lực này.

Để đơn giản hóa quy trình kiểm soát chi ngân sách, Luật quy định tăng trách nhiệm của thủ trưởng đơn vị trong thực hiện chi ngân sách, đồng thời giảm bớt gánh nặng thủ tục cho cơ quan Kho bạc Nhà nước.

Luật Ngân sách (sửa đổi) gồm 79 điều, có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2026. Riêng các quy định về lập dự toán, chấp hành ngân sách Nhà nước và phân cấp ngân sách cấp tỉnh, xã với lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ có hiệu lực sớm hơn, từ ngày 1/7/2025. Việc quyết toán ngân sách năm 2024 và quy trình, yêu cầu lập dự toán ngân sách năm 2026 vẫn sẽ áp dụng theo các quy định của Luật Ngân sách số 83/2015.