Tối ưu mở rộng cao tốc Bắc Nam dựa nhu cầu vận tải và hiệu quả đầu tư

Đánh giá nhu cầu vận tải và lựa chọn kịch bản đầu tư

Trong chiến lược phát triển hạ tầng giao thông quốc gia, tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông được xem là “xương sống” kết nối toàn bộ nền kinh tế. Sau khi nhiều đoạn tuyến đã hoàn thành và đưa vào khai thác, yêu cầu mở rộng để đáp ứng nhu cầu vận tải ngày càng tăng trở nên cấp thiết. Tuy nhiên, thay vì mở rộng theo cách truyền thống, Bộ Xây dựng đang hướng tới một cách tiếp cận thận trọng hơn: tính toán lại toàn diện nhu cầu vận tải và tối ưu hóa phương án đầu tư.

Theo chỉ đạo mới nhất, Ban Quản lý dự án Thăng Long được giao nhiệm vụ hoàn thiện báo cáo nghiên cứu tiền khả thi cho dự án mở rộng tuyến cao tốc Bắc - Nam. Điểm cốt lõi của báo cáo lần này là phải cập nhật đầy đủ các yếu tố mới, từ lưu lượng phương tiện sau khi thu phí đến các chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn mới.

Thực tế cho thấy, dù đã góp phần quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế và kết nối vùng, nhiều đoạn tuyến cao tốc hiện nay vẫn tồn tại hạn chế về quy mô. Phần lớn các tuyến chỉ có 4 làn xe hạn chế, thiếu làn dừng khẩn cấp liên tục, dẫn đến nguy cơ mất an toàn và giảm hiệu quả khai thác khi lưu lượng phương tiện tăng cao.

Chính vì vậy, việc mở rộng không chỉ là bài toán kỹ thuật mà còn là bài toán kinh tế. Nếu đầu tư không hợp lý, nguy cơ lãng phí nguồn lực hoặc tạo áp lực tài chính là rất lớn. Do đó, Bộ Xây dựng yêu cầu phải dự báo chính xác nhu cầu vận tải trong dài hạn, đồng thời phân tích kỹ các kịch bản phát triển.

Tối ưu mở rộng cao tốc Bắc Nam dựa nhu cầu vận tải và hiệu quả đầu tư. (Ảnh: Minh hoạ)

Một trong những điểm mới trong định hướng lần này là việc đánh giá nhu cầu vận tải theo cách tiếp cận đa chiều. Không chỉ dựa vào lưu lượng xe hiện tại, các cơ quan chức năng còn phải tính đến sự thay đổi trong cơ cấu vận tải, sự phát triển của các tuyến đường song hành và tác động của chính sách thu phí.

Đặc biệt, việc thu phí cao tốc trong thời gian tới được dự báo sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi của người sử dụng. Một phần lưu lượng xe có thể dịch chuyển sang các tuyến quốc lộ hoặc đường địa phương, làm thay đổi hoàn toàn bức tranh giao thông hiện tại. Vì vậy, các kịch bản dự báo phải bao gồm cả trường hợp có và không có thu phí, cũng như các phương thức thu phí khác nhau.

Ngoài ra, yếu tố tài chính cũng được đặt lên hàng đầu. Bộ Xây dựng yêu cầu tính toán kỹ lưỡng khả năng huy động vốn, lãi suất vay, cũng như mức độ hấp dẫn đối với các nhà đầu tư. Trong bối cảnh nguồn lực ngân sách còn hạn chế, việc lựa chọn hình thức đầu tư phù hợp – đặc biệt là mô hình PPP – sẽ đóng vai trò quyết định.

Một vấn đề quan trọng khác là tác động của dự án đến chi phí logistics. Hành lang kinh tế Bắc - Nam là tuyến vận tải huyết mạch của cả nước, do đó bất kỳ thay đổi nào về phí sử dụng đường bộ cũng có thể ảnh hưởng lớn đến chi phí vận chuyển hàng hóa. Điều này đòi hỏi phải có đánh giá toàn diện để đảm bảo lợi ích tổng thể của nền kinh tế.

Cân đối nguồn lực và đảm bảo tính đồng bộ toàn tuyến

Trong quá trình nghiên cứu, Bộ Xây dựng đã đề xuất nhiều phương án khác nhau nhằm tối ưu hóa hiệu quả đầu tư. Một trong những phương án đáng chú ý là kết hợp các đoạn tuyến có hiệu quả tài chính cao với các đoạn có hiệu quả thấp để tạo sự cân bằng.

Cụ thể, các đoạn tuyến ở khu vực phía Bắc và phía Nam – nơi có lưu lượng xe lớn và khả năng thu phí cao – có thể hỗ trợ cho các đoạn tuyến miền Trung, vốn có hiệu quả tài chính thấp hơn. Cách tiếp cận này giúp giảm áp lực lên ngân sách nhà nước, đồng thời tăng tính hấp dẫn đối với nhà đầu tư.

Tuy nhiên, việc phân chia dự án cũng đặt ra nhiều thách thức. Nếu chia thành ít dự án lớn, quy mô sẽ đủ để đảm bảo hiệu quả tài chính nhưng lại khó thu hút nhà đầu tư do yêu cầu vốn lớn. Ngược lại, nếu chia thành nhiều dự án nhỏ, việc kêu gọi đầu tư sẽ thuận lợi hơn nhưng có nguy cơ thiếu đồng bộ, dẫn đến tình trạng “xôi đỗ” trong khai thác.

Một trong những rủi ro lớn nhất là việc triển khai không đồng đều giữa các đoạn tuyến. Nếu một số đoạn được mở rộng lên 6 làn xe trong khi các đoạn khác vẫn giữ nguyên 4 làn hạn chế, sẽ gây mất cân đối và giảm hiệu quả toàn tuyến. Do đó, yêu cầu đảm bảo tính đồng bộ được đặt lên hàng đầu trong mọi phương án.

Ngoài ra, đối với các đoạn tuyến đã đầu tư theo hình thức BOT, việc mở rộng càng trở nên phức tạp hơn do liên quan đến quyền lợi của nhà đầu tư hiện hữu. Trong nhiều trường hợp, Nhà nước có thể phải tham gia hỗ trợ vốn để đảm bảo tính khả thi của dự án.