Quản lý hóa đơn điện tử chuyển từ “hậu kiểm” sang nhận diện rủi ro từ sớm

Việc triển khai hóa đơn điện tử trên phạm vi toàn quốc đã làm thay đổi đáng kể phương thức quản lý thuế. Mỗi ngày, cơ quan thuế tiếp nhận lượng lớn dữ liệu về hóa đơn, giao dịch, kê khai và hoạt động sản xuất, kinh doanh của người nộp thuế.

Nguồn dữ liệu này tạo nền tảng để ngành Thuế chuyển từ phương thức quản lý truyền thống sang quản lý dựa trên dữ liệu, quản lý theo rủi ro và tăng cường tuân thủ.

Tuy nhiên, dữ liệu càng lớn cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực phân tích. Các hành vi gian lận hóa đơn không chỉ diễn ra ở từng doanh nghiệp hoặc từng giao dịch riêng lẻ mà có thể hình thành theo chuỗi, theo mạng lưới doanh nghiệp, dòng hàng hóa, dòng tiền và liên kết giữa nhiều người nộp thuế, địa bàn, lĩnh vực.

Phát biểu tại Hội nghị trực tuyến trao đổi tình hình triển khai công tác đánh giá quản lý rủi ro hóa đơn, Phó Cục trưởng Cục Thuế Đặng Ngọc Minh cho rằng cách thức gian lận liên tục thay đổi để thích ứng với biện pháp quản lý, đòi hỏi cơ quan thuế phải nâng cao năng lực nhận diện và cảnh báo rủi ro.

Theo ông Đặng Ngọc Minh, mục tiêu không chỉ là phát hiện và xử lý khi vi phạm đã xảy ra mà phải từng bước nhận diện nguy cơ “từ sớm, từ xa”.

Muốn vậy, trước hết cần khai thác hiệu quả dữ liệu hóa đơn đang được ngành Thuế quản lý, đồng thời kết nối với dữ liệu kê khai, đăng ký thuế, nghĩa vụ thuế và các nguồn thông tin liên quan.

Quản lý hóa đơn điện tử chuyển từ “hậu kiểm” sang nhận diện rủi ro từ sớm

Dữ liệu phải trở thành công cụ cảnh báo

Một trong những vấn đề được đặt ra là làm thế nào chuyển khối lượng dữ liệu lớn thành thông tin có giá trị phục vụ quản lý.

Ngành Thuế đang từng bước nghiên cứu, ứng dụng phân tích dữ liệu lớn, phân tích mạng lưới và trí tuệ nhân tạo để nhận diện những dấu hiệu, mô hình và mối quan hệ bất thường mà các phương pháp truyền thống khó phát hiện.

Tuy nhiên, theo lãnh đạo Cục Thuế, công nghệ chỉ là công cụ. Yếu tố quan trọng hơn là phải xây dựng được phương pháp quản lý rủi ro thống nhất trong toàn ngành.

Việc đánh giá rủi ro cũng cần bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu phòng, chống gian lận và tạo thuận lợi cho những doanh nghiệp hoạt động bình thường, tuân thủ pháp luật. Đây là điều kiện quan trọng để chuyển từ quản lý thiên về kiểm tra, xử lý sau vi phạm sang quản lý chủ động dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro của từng người nộp thuế.

Thực tế triển khai tại các địa phương cho thấy cơ quan thuế đã sử dụng nhiều phương pháp, công cụ để nhận diện, cảnh báo và xử lý rủi ro hóa đơn. Một số địa phương chủ động nghiên cứu các mô hình rủi ro mới, từ đó cung cấp kinh nghiệm thực tiễn cho quá trình hoàn thiện phương pháp quản lý chung.

Từ những kết quả này, ngành Thuế đang xây dựng, rà soát các tiêu chí đánh giá rủi ro và tổ chức trao đổi với các đơn vị cung cấp giải pháp công nghệ nhằm đánh giá hiệu quả, chia sẻ cách làm và tiếp tục hoàn thiện công cụ quản lý.

Hoàn thiện bộ chỉ số để “bắt đúng” rủi ro

Tại hội nghị, các chuyên gia, cơ quan thuế và doanh nghiệp công nghệ tập trung trao đổi ba nhóm vấn đề lớn.

Thứ nhất là phương pháp, công cụ phân tích và khả năng ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo trong nhận diện, cảnh báo rủi ro hóa đơn.

Thứ hai là các chỉ số, tiêu chí phân tích rủi ro đang được nghiên cứu, hoàn thiện, hướng tới một hệ thống chỉ số có khả năng cập nhật và thích ứng với sự thay đổi của dữ liệu cũng như phương thức hoạt động của người nộp thuế.

Thứ ba là kinh nghiệm thực tiễn của cơ quan thuế các địa phương trong quản lý rủi ro ở những lĩnh vực và nhóm đối tượng có nguy cơ cao, như chuỗi cung ứng, doanh nghiệp có vòng đời ngắn, thương mại điện tử, hộ kinh doanh, hoàn thuế và nợ thuế.

Đại diện Công ty Cổ phần MISA tại hội nghị cũng chia sẻ sáng kiến ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong đánh giá quản lý hóa đơn, cho thấy dư địa lớn trong việc sử dụng công nghệ để hỗ trợ cơ quan thuế phân tích dữ liệu và nhận diện dấu hiệu bất thường.

Trong khi đó, đại diện Ban Quản lý tuân thủ và hỗ trợ người nộp thuế thuộc Cục Thuế giới thiệu 20 chỉ số phân tích rủi ro hóa đơn, đồng thời thông tin về việc xây dựng dữ liệu phục vụ chỉ đạo, điều hành, quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ.

Điểm đáng chú ý là các tiêu chí rủi ro không thể cố định trong thời gian dài. Khi phương thức gian lận thay đổi, dữ liệu thay đổi và mô hình kinh doanh thay đổi, hệ thống cảnh báo cũng phải được cập nhật tương ứng.

Quản lý rủi ro để tạo thuận lợi cho người tuân thủ

Mục tiêu cuối cùng của quản lý rủi ro hóa đơn không chỉ là phát hiện thêm vi phạm mà còn phải giúp cơ quan thuế phân loại đúng đối tượng, tập trung nguồn lực vào những trường hợp có dấu hiệu rủi ro cao và giảm sự can thiệp không cần thiết đối với người nộp thuế tuân thủ tốt.

Đây cũng là bài toán cân bằng giữa hai yêu cầu: một mặt phải bảo vệ nguồn thu ngân sách nhà nước, ngăn chặn hành vi gian lận; mặt khác phải tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp hoạt động minh bạch, giảm chi phí tuân thủ và hạn chế những cuộc kiểm tra không cần thiết.

Trong bối cảnh hóa đơn điện tử đã trở thành một nguồn dữ liệu quan trọng của quản lý thuế, nâng cao chất lượng phân tích rủi ro sẽ quyết định đáng kể hiệu quả chuyển đổi phương thức quản lý.

Nếu dữ liệu được kết nối, tiêu chí rủi ro được cập nhật và công nghệ được sử dụng đúng cách, cơ quan thuế có thể chuyển từ việc “đi tìm vi phạm” sang nhận diện sớm những dấu hiệu bất thường để chủ động cảnh báo, xác minh và xử lý theo mức độ rủi ro.

Đây là hướng đi vừa góp phần phòng, chống gian lận hóa đơn, bảo vệ nguồn thu ngân sách, vừa tạo nền tảng cho một phương thức quản lý thuế hiện đại hơn, trong đó doanh nghiệp tuân thủ được tạo thuận lợi và nguồn lực quản lý được tập trung vào đúng nơi có nguy cơ cao.