Hóa đơn không gắn với giao dịch thật, doanh nghiệp đối mặt rủi ro gì?

Một doanh nghiệp không phát sinh hoạt động mua bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ thực tế nhưng vẫn phát hành hóa đơn cho các tổ chức, cá nhân có nhu cầu có thể kéo theo rủi ro hình sự. Vụ việc tại Phú Thọ một lần nữa cho thấy hóa đơn không chỉ là chứng từ kế toán mà còn gắn trực tiếp với nghĩa vụ thuế và tính hợp pháp của giao dịch.

Bị khởi tố vì bán hóa đơn không có giao dịch thực tế

Ngày 12/9, đại diện Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh Phú Thọ cho biết đã phê chuẩn Quyết định khởi tố bị can đối với Trình Thị Nguyệt (sinh năm 1973), trú tại TP. Hà Nội, về tội “Mua bán trái phép hóa đơn”, theo khoản 2 Điều 203 Bộ luật Hình sự.

Lực lượng chức năng thực hiện và giám sát việc khám xét chỗ ở Trình Thị Nguyệt (Ảnh: CAPT).

Theo thông tin từ cơ quan chức năng, Nguyệt là Giám đốc Công ty TNHH Thương mại Thịnh Vượng Bình Minh, có địa chỉ tại xã Thọ Văn, tỉnh Phú Thọ.

Qua công tác nắm tình hình, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Phú Thọ phát hiện Nguyệt bị cáo buộc lợi dụng danh nghĩa doanh nghiệp để thực hiện việc mua bán trái phép hóa đơn.

Cơ quan chức năng xác định, mặc dù không có hoạt động mua bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ thực tế, Nguyệt vẫn thực hiện việc bán hóa đơn cho các tổ chức, cá nhân có nhu cầu tại Phú Thọ và một số tỉnh, thành phố khác. Số tiền thu lợi bất chính được xác định ở mức hàng trăm triệu đồng.

Sau khi phê chuẩn quyết định tố tụng, Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh Phú Thọ phân công Kiểm sát viên kiểm sát việc tống đạt các quyết định, đồng thời phối hợp với Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh tiến hành khám xét nơi làm việc và chỗ ở của bị can để thu thập hồ sơ, tài liệu phục vụ điều tra.

Hóa đơn phải gắn với giao dịch thực tế

Về bản chất, hóa đơn là một chứng từ quan trọng ghi nhận việc bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ. Cục Thuế từng giải thích, hóa đơn đồng thời là cơ sở để doanh nghiệp hạch toán kế toán và xác định nghĩa vụ thuế.

Chính vì vậy, việc sử dụng một hóa đơn không phản ánh giao dịch thực tế không đơn thuần là vấn đề về thủ tục chứng từ.

Cơ quan Thuế đã hướng dẫn rõ trường hợp sử dụng hóa đơn khống, tức hóa đơn ghi nhận các chỉ tiêu của một nghiệp vụ kinh tế nhưng việc mua bán hàng hóa, dịch vụ không có thật một phần hoặc toàn bộ, thuộc trường hợp sử dụng không hợp pháp hóa đơn, chứng từ. Doanh nghiệp có thể phải loại khoản này khỏi việc khấu trừ thuế giá trị gia tăng và chi phí được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế thu nhập doanh nghiệp.

Đây là rủi ro mà cả bên bán và bên sử dụng hóa đơn đều cần lưu ý. Một hóa đơn có hình thức hợp lệ không đồng nghĩa với việc giao dịch phía sau hóa đơn đương nhiên được pháp luật công nhận.

Mua bán trái phép hóa đơn có thể bị xử lý hình sự

Điều 203 Bộ luật Hình sự quy định tội “In, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước”.

Theo quy định này, hành vi có thể bị xử lý hình sự khi đáp ứng các điều kiện về số lượng hóa đơn hoặc mức thu lợi bất chính theo luật định. Ở khung cơ bản, người phạm tội có thể bị phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù; với các trường hợp thuộc khoản 2, mức hình phạt có thể từ 1 năm đến 5 năm tù.

Vụ việc tại Phú Thọ được cơ quan tố tụng xác định để xử lý theo khoản 2 Điều 203. Tuy nhiên, việc một người bị khởi tố mới là bước đầu của quá trình tố tụng; hành vi, mức độ vi phạm và trách nhiệm hình sự cuối cùng sẽ được xác định theo kết quả điều tra và các giai đoạn tố tụng tiếp theo.

Doanh nghiệp cần kiểm tra gì trước khi nhận hóa đơn?

Hệ thống quy định về hóa đơn hiện nay được điều chỉnh bởi Nghị định 123/2020/NĐ-CP và Nghị định 70/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số quy định về hóa đơn, chứng từ, có hiệu lực từ ngày 1/6/2025.

Từ góc độ quản trị rủi ro, doanh nghiệp không nên chỉ kiểm tra việc hóa đơn có tồn tại trên hệ thống hay không. Quan trọng hơn là phải kiểm tra giao dịch thực tế phía sau hóa đơn.

Hợp đồng, đơn đặt hàng, biên bản giao nhận, chứng từ thanh toán, hồ sơ vận chuyển, nghiệm thu dịch vụ và các tài liệu liên quan cần có sự thống nhất với nội dung hóa đơn.

Đặc biệt, với những giao dịch có giá trị lớn hoặc đối tác mới, doanh nghiệp cần thận trọng khi hóa đơn không đi kèm chứng cứ về hàng hóa, dịch vụ thực tế.

Khuyến cáo của cơ quan chức năng cũng đặt trọng tâm vào việc tổ chức, doanh nghiệp phải chấp hành nghiêm quy định về quản lý, sử dụng hóa đơn; không mua bán hoặc sử dụng hóa đơn trái phép để hợp thức hóa những giao dịch không phát sinh trên thực tế.

Với doanh nghiệp, bài học từ vụ việc không chỉ nằm ở nguy cơ bị xử lý khi trực tiếp bán hóa đơn. Việc nhận và sử dụng một hóa đơn không phản ánh giao dịch thật cũng có thể tạo ra rủi ro về thuế, kế toán và pháp lý.