 |
| Phòng tránh sốc nhiệt mùa hè - nhận biết say nắng cần cấp cứu để xử lý kịp thời |
Phòng tránh sốc nhiệt mùa hè không phải chuyện chỉ dành cho người già hay người lao động nặng – đó là bài học mà một nam bệnh nhân 42 tuổi ở Bắc Ninh đã trải qua theo cách không ai mong muốn. Đầu tháng 6 năm 2025, người này được chuyển đến Khoa Cấp cứu, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương trong tình trạng nguy kịch, nguyên nhân chỉ là một ngày làm việc ngoài trời trong thời tiết nắng nóng gay gắt, theo Báo Chính phủ. Không có tiền sử bệnh nặng. Điều đó đặt ra câu hỏi: cơ thể người bình thường, khỏe mạnh có thể quá tải nhiệt nhanh đến mức nào khi nắng nóng kéo dài?
Cơ thể người hoạt động trong một ngưỡng thân nhiệt rất hẹp, xoay quanh 37 độ C. Khi nhiệt độ môi trường tăng cao, não bộ lập tức kích hoạt hệ điều nhiệt: giãn mạch máu ngoại vi để đẩy nhiệt ra bề mặt da, đồng thời tăng tiết mồ hôi để làm mát cơ thể bằng cơ chế bay hơi – tương tự như hệ thống quạt tản nhiệt trong một cỗ máy đang chạy liên tục. Cơ chế này hoạt động hiệu quả trong điều kiện bình thường. Nhưng khi nắng nóng kéo dài, cơ thể liên tục mất nước qua mồ hôi mà không được bù kịp, hệ tản nhiệt dần đuối sức.
Đó là lúc thân nhiệt bắt đầu leo thang. Khi thân nhiệt vượt ngưỡng 40 độ C kèm theo rối loạn ý thức, đó không còn là say nắng thông thường nữa – đó là sốc nhiệt (heat stroke – tình trạng thân nhiệt tăng nguy hiểm kèm rối loạn thần kinh), một tình trạng y khoa khẩn cấp có thể gây tử vong nếu không được làm mát và xử trí ngay. Điều đáng lo là sốc nhiệt không cần nhiều giờ mới xảy ra. Người làm việc ngoài trời, ngồi trong xe ô tô đỗ dưới nắng, hoặc ở lâu trong phòng nóng bí mà không có thông khí đều có thể chạm ngưỡng nguy hiểm nhanh hơn nhiều so với tưởng tượng. WHO năm 2026 xác nhận nhiệt cực đoan đang trở thành mối đe dọa sức khỏe ngày càng lớn, đặc biệt với người cao tuổi, người có bệnh nền và người lao động ngoài trời.
Phần lớn trường hợp nhập viện vì nắng nóng không đến từ một yếu tố duy nhất mà là sự cộng hưởng của nhiều thói quen tưởng vô hại.
Thứ nhất, uống nước quá ít hoặc chờ khát mới uống. Khi cảm giác khát xuất hiện, cơ thể thực ra đã ở trong trạng thái thiếu nước đủ để làm giảm hiệu quả tản nhiệt. CDC khuyến nghị uống nước đều trong ngày, không chờ khát – đặc biệt khi hoạt động ngoài trời hoặc trong môi trường nóng. Một cách tự kiểm tra đơn giản là quan sát màu nước tiểu: vàng nhạt hoặc trong là đủ nước, vàng đậm là cơ thể đang cần bù thêm.
Thứ hai, ra vào môi trường nóng – lạnh đột ngột liên tục. Mỗi lần bước từ phòng điều hòa lạnh ra nắng gắt, hệ mạch máu phải co giãn đột ngột để thích nghi. Làm điều này nhiều lần trong ngày khiến hệ tuần hoàn gánh thêm tải, nhất là với người có bệnh tim mạch hoặc huyết áp. Một lựa chọn hợp lý là dừng lại 1–2 phút ở khu vực đệm như hành lang hoặc bóng mát trước khi tiếp xúc trực tiếp với nắng.
Thứ ba, tin rằng quạt luôn đủ để làm mát. Đây là điều nhiều người chưa biết. CDC năm 2025 lưu ý rõ: khi nhiệt độ trong phòng vượt khoảng 32–33 độ C, quạt không còn làm mát cơ thể mà có thể làm thân nhiệt tăng thêm vì thổi không khí nóng trực tiếp vào da. Ở ngưỡng đó, điều hòa hoặc di chuyển đến nơi thông thoáng thật sự mới đủ hiệu quả.
Thứ tư, hoạt động thể lực hoặc làm việc ngoài trời trong giờ nắng cao điểm. Vận động làm cơ thể tự sinh nhiệt từ bên trong, cộng với nhiệt hấp thu từ nắng bên ngoài – tổng tải nhiệt tăng gấp đôi. Khung giờ nguy hiểm nhất theo CDC và WHO là từ 10 giờ đến 16 giờ. Nếu bắt buộc phải ra ngoài, nên chia nhỏ thành nhiều lượt, nghỉ ở bóng mát hoặc nơi có điều hòa sau mỗi 20–30 phút, mặc đồ sáng màu vải thoáng và tránh đồ bó sát.
Không phải mọi cơn mệt trong nắng nóng đều giống nhau. Biết phân biệt hai mức độ này có thể tạo ra sự khác biệt rất lớn.
Khi cơ thể còn đang cảnh báo – giai đoạn say nắng (heat exhaustion – mức độ nhẹ hơn sốc nhiệt, cơ thể còn đang tự điều chỉnh) – các dấu hiệu thường gặp là chuột rút cơ, mồ hôi ra nhiều bất thường, chóng mặt, đau đầu, buồn nôn và mệt rã người. Cơ thể vẫn chưa mất kiểm soát hoàn toàn. Việc cần làm ngay là vào nơi mát (điều hòa hoặc bóng râm thoáng), uống nước từng ngụm nhỏ, nới lỏng quần áo và chườm mát lên vùng cổ, nách, bẹn – những nơi có mạch máu lớn nằm gần da, giúp hạ thân nhiệt nhanh hơn. Một lưu ý ít người biết từ khuyến cáo của Bộ Y tế: không nên tắm ngay sau khi từ nắng vào – hãy nghỉ 20–30 phút để cơ thể tự hạ nhiệt dần trước.
Khi xuất hiện các dấu hiệu như lú lẫn, nói không rõ, co giật, ngất hoặc không tỉnh lại, da nóng khô không còn mồ hôi, sốt tăng nhanh không hạ – đó là tình trạng nguy hiểm cần gọi cấp cứu ngay. Trong lúc chờ, chuyển người bệnh vào nơi mát, dội hoặc lau nước mát liên tục lên người, không ép uống nước nếu người bệnh mất ý thức. Theo các nghiên cứu y khoa gần đây, làm mát càng sớm càng tốt là yếu tố then chốt quyết định tiên lượng – không nên chờ xem tự hồi phục.
Một số nhóm cần đặc biệt chú ý trong mùa nắng nóng: người trên 65 tuổi, người có bệnh tim mạch, huyết áp hoặc tiểu đường, người đang dùng thuốc lợi tiểu hoặc một số thuốc huyết áp vì các nhóm thuốc này có thể làm giảm khả năng điều nhiệt của cơ thể, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ. Những nhóm này nên trao đổi với bác sĩ để có kế hoạch ứng phó cụ thể trong những đợt nắng nóng kéo dài.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn y tế chuyên môn.
