“Nướng” mỗi ngày lên tới 10 tỷ USD: Ông Donald Trump biến nước Mỹ thành gì sau cuộc chiến?

Những “quyết định rất Trump” của Tổng thống một siêu cường quốc không còn đơn thuần là một lựa chọn quân sự. Điều này đang trở thành phép thử khắc nghiệt đối với sức chịu đựng của nền kinh tế Mỹ và vai trò lãnh đạo của quốc gia này tới kinh tế toàn cầu. Vậy ông Trump sẽ đưa nước Mỹ về đâu sau cuộc chiến này?

Các nhận định của chuyên gia quốc tế cùng những câu hỏi từ dư luận về tương lai nước Mỹ đang tạo ra nhiều tranh cãi. Nếu nhìn từ góc độ tài chính thuần túy, điều gây sốc không phải là tổng chi phí, mà là tốc độ chi tiêu. Mỗi ngày trôi qua, hàng tỷ USD được “đốt” vào một cuộc chiến chưa có điểm kết thúc rõ ràng.

Những khoản tiền này, trong thời bình, có thể được sử dụng để tái thiết hạ tầng, cải cách giáo dục hoặc đầu tư vào công nghệ, những yếu tố từng làm nên sức mạnh dài hạn của nước Mỹ. Nhà kinh tế học Linda Bilmes từng cảnh báo rằng chi phí chiến tranh luôn bị đánh giá thấp ở giai đoạn đầu, và phần lớn gánh nặng thực sự sẽ xuất hiện sau đó dưới dạng nợ công, lãi vay và chi phí hậu chiến kéo dài hàng thập kỷ. Điều đó có nghĩa là những gì đang diễn ra hiện nay mới chỉ là phần nổi của một nghĩa vụ tài chính khổng lồ.

Nổi tiếng với điệu nhảy yêu thích, ông Donald Trump tại các cuộc vận động “Make America Great Again” (làm nước Mỹ vĩ đại trở lại).

Thứ nhất là vấn đề về cách ra quyết định, nhiều chuyên gia quốc tế không chỉ đặt câu hỏi về tính hợp lý của cuộc chiến, mà còn về phong cách lãnh đạo dẫn đến kết quả nào. Nhà báo Thomas L. Friedman nhận định rằng các phản ứng của ông Trump trong khủng hoảng mang tính bốc đồng, khi các tuyên bố cứng rắn có thể thay đổi nhanh chóng mà không đi kèm một chiến lược nhất quán. Theo ông, đây không phải là sự linh hoạt chiến lược, mà là dấu hiệu của một mô hình ra quyết định thiếu ổn định, khiến cả đồng minh lẫn đối thủ đều khó đoán định. Và bốc đồng thường dẫn tới những kết quả bất ngờ và ngã ngửa, hậu quả của một “cái tôi cá nhân cao” hay là một chiến lược được hoạch định có chủ đích trong “sắc mầu lập dị”?

Thứ hai là sự suy giảm vai trò của chuyên môn trong quá trình hoạch định chính sách. Chuyên gia an ninh quốc gia Tom Nichols đã đưa ra một nhận xét gay gắt khi cho rằng việc điều hành chiến tranh theo kiểu này giống như “vận hành một chương trình truyền hình thực tế”, nơi cảm xúc và áp lực chính trị có thể lấn át các phân tích chuyên sâu. Trong bối cảnh chiến tranh, nơi mỗi quyết định đều có thể dẫn đến leo thang ngoài kiểm soát, cách tiếp cận như vậy bị xem là đặc biệt nguy hiểm. Nước Mỹ dường như đang trở thành một sân khấu của diễn viên chính “Donald Trump” mà sự “sáng tạo” và tính cách “đầy nghệ sĩ” của ông chưa đến hồi kết cho một vở tuồng chèo đầy tốn kém. Những ai đang được hưởng lợi từ cuộc chiến này cũng như những người thực sự đứng đằng sau các chính sách, quyết định của ông Trump?

Linda Bilmes là học giả tài chính công và chuyên gia chính sách người Mỹ, từng là Trợ lý Bộ trưởng kiêm Giám đốc Tài chính Bộ Thương mại Hoa Kỳ (1998–2001) và thành viên Ủy ban Chuyên gia về Hành chính Công của Liên Hợp Quốc (CEPA), nổi bật với các nghiên cứu về ngân sách, tài chính chính phủ và chi phí kinh tế của chiến tranh.

Thứ ba là rủi ro chiến lược dài hạn, Nhà sử học Niall Ferguson cảnh báo rằng các cường quốc thường không sụp đổ vì một thất bại quân sự, mà vì những quyết định sai lầm trong lúc họ tin rằng mình vẫn kiểm soát được tình hình. Theo ông, việc bước vào một cuộc chiến mà không có “điểm kết thúc” rõ ràng là dấu hiệu điển hình của sự quá tự tin và thường dẫn đến sa lầy, cả về quân sự lẫn tài chính. Sự kiệt quệ của nền kinh tế Mỹ và toàn cầu ngày càng rõ nét, còn sự “vĩ đại trở lại” thì đang tắc đường, chưa thấy đâu?

Thứ tư là hệ quả kinh tế mang tính hệ thống, Nhà đầu tư, tỷ phú Hoa Kỳ Ray Dalio cho rằng những cú sốc như chiến tranh có thể kích hoạt các điểm yếu đã tồn tại sẵn trong nền kinh tế, từ nợ công cao đến lạm phát tiềm ẩn. Khi các yếu tố này kết hợp, một cuộc xung đột quân sự có thể nhanh chóng lan rộng thành khủng hoảng tài chính, làm gia tăng bất bình đẳng và kéo dài chu kỳ suy giảm.

Ông Ray Dalio, nhà sáng lập Bridgewater Associates – quỹ đầu tư lớn nhất thế giới, đồng thời là tác giả các cuốn sách nổi tiếng Principles và The Changing World Order (tạm dịch: Quy luật và trật tự thế giới đang đổi thay).

Thứ năm là cách mà nguồn lực đang được phân bổ, với số tiền đang được chi cho chiến tranh, thế giới hoàn toàn có thể chứng kiến những kịch bản khác. Chỉ cần một phần ngân sách đó cũng đủ để triển khai các chương trình xóa đói giảm nghèo quy mô lớn tại những quốc gia như Ethiopia hay Afghanistan, nơi hàng triệu người vẫn đang sống trong điều kiện thiếu thốn cơ bản. Ngay tại Việt Nam, dự án cao tốc Bắc - Nam với tổng mức đầu tư dự kiến khoảng 67 tỷ USD đã được xem là một bước ngoặt hạ tầng mà một tập đoàn lớn nhất Việt Nam phải xin ngừng theo đuổi vì “quá sức”. Số tiền đầu tư trong 15 năm mà chỉ tương đương với vài tuần thiệt hại của chiến tranh. Con số này có thể thay đổi hoàn toàn diện mạo kinh tế của một quốc gia, thay vì bị tiêu hao trong xung đột không hồi kết.

Thứ sáu là câu hỏi về người được lợi và người phải trả giá, trong mọi cuộc chiến, dòng tiền không biến mất mà chỉ chuyển dịch. Các tập đoàn quốc phòng và một số ngành năng lượng có thể hưởng lợi từ nhu cầu tăng cao, trong khi người dân Mỹ phải đối mặt với giá nhiên liệu tăng, chi phí sinh hoạt leo thang và áp lực thuế trong tương lai. Các quốc gia nghèo hơn chịu tác động nặng nề từ giá năng lượng và lương thực, trong khi thế hệ tương lai của Mỹ phải gánh thêm một khối nợ công lớn hơn. Sự phân bổ chi phí và lợi ích này làm dấy lên những tranh luận sâu sắc về tính công bằng và hiệu quả của chiến lược hiện tại. Ông Trump có được các cố vấn hàng đầu thế giới tư vấn những cái giá mà ông sẽ phải trả, nước Mỹ phải trả rất cao trong tương lai không?

Nhà phân tích địa chính trị, người dẫn chương trình trên CNN và Tổng biên tập chương trình Fareed Zakaria GPS, đồng thời là tác giả nhiều cuốn sách về trật tự và quyền lực thế giới.

Cuối cùng, vấn đề lớn nhất nằm ở chỗ cuộc chiến này sẽ kết thúc như thế nào. Khi mục tiêu chiến lược liên tục thay đổi và áp lực chính trị gia tăng, việc rút lui trở nên khó khăn không kém việc tiếp tục leo thang. Như Tổng biên tập Fareed Zakaria từng nhận định, cách tiếp cận mang tính “giao dịch ngắn hạn” có thể tạo ra lợi thế tức thời, nhưng lại làm suy yếu khả năng xây dựng một trật tự ổn định dài hạn. Áp lực suy giảm kinh tế tại Mỹ và toàn cầu đang gia tăng, trong khi mục tiêu phục hồi vẫn chưa có tín hiệu rõ ràng.

Nếu xu hướng hiện tại tiếp diễn, kịch bản dễ xảy ra nhất không phải là một chiến thắng rõ ràng, mà là một thỏa hiệp muộn màng sau khi chi phí đã trở nên quá lớn để tiếp tục. Khi đó, nước Mỹ có thể vẫn giữ được sức mạnh quân sự, nhưng phải đối mặt với một thực tế khác: nền kinh tế chịu áp lực nợ và lạm phát, niềm tin thị trường suy giảm và vai trò lãnh đạo toàn cầu bị xói mòn.

Đối với ông Donald Trump, “canh bạc chiến tranh” này có thể mang lại lợi ích chính trị ngắn hạn, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ trở thành một dấu mốc lịch sử gây tranh cãi trong nhiệm kỳ của Tổng thống Hoa Kỳ thứ 47. Trong lịch sử các siêu cường, không thiếu những quyết định bắt đầu bằng sự tự tin, nhưng kết thúc bằng những hệ quả kéo dài ngoài dự tính. Lựa chọn hôm nay vì thế không chỉ là câu chuyện của hiện tại, mà còn là cách nước Mỹ sẽ được nhìn nhận trong nhiều năm tới.