Nhiều áp lực khiến xuất khẩu thép và tôn mạ giảm mạnh

Dưới tác động của căng thẳng thương mại toàn cầu và chính sách bảo hộ gia tăng, ngành thép Việt Nam, đặc biệt là xuất khẩu thép và tôn mạ, tiếp tục đối mặt với nhiều khó khăn. Theo số liệu từ Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA), xuất khẩu tôn mạ và sơn phủ màu đã ghi nhận mức giảm mạnh trong hai tháng đầu năm 2025, với tháng 1 giảm 32% và tháng 2 giảm 45% so với cùng kỳ năm trước. Tính chung cả hai tháng, xuất khẩu mặt hàng này giảm 38%, chỉ đạt 326.665 tấn, trở thành sản phẩm có mức sụt giảm doanh số xuất khẩu lớn thứ hai trong ngành thép, chỉ sau thép cuộn cán nóng (HRC).

Những con số này phản ánh tác động rõ nét của tình trạng bảo hộ thương mại đang lan rộng, khiến ngành thép, đặc biệt là tôn mạ – vốn phụ thuộc nhiều vào thị trường xuất khẩu – trở thành nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Trong hai tháng đầu năm nay, tỷ trọng xuất khẩu chỉ còn chiếm 42% trong tổng cơ cấu tiêu thụ tôn mạ, giảm đáng kể so với mức 64% của cùng kỳ năm ngoái. So với mức phụ thuộc vào xuất khẩu trung bình của toàn ngành thép, khoảng 21%, thì tôn mạ đang ở mức cao gấp đôi, cho thấy mức độ rủi ro lớn hơn khi đối diện với các rào cản thương mại. Trong khi đó, các mặt hàng thép thành phẩm khác đã giảm đáng kể sự phụ thuộc vào xuất khẩu nhằm thích ứng với bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động. Đơn cử như thép cán nóng, tỷ trọng xuất khẩu hiện chỉ còn 12%, thấp hơn nhiều so với mức 50% của cùng kỳ năm trước.

Nhiều áp lực khiến xuất khẩu thép và tôn mạ giảm mạnh

Ngay từ đầu năm, thị trường thép thế giới đã bước vào giai đoạn cạnh tranh khốc liệt khi nhiều quốc gia triển khai các biện pháp hạn chế nhập khẩu nhằm bảo vệ ngành sản xuất nội địa. Đáng chú ý, vào tháng 2/2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký sắc lệnh áp thuế 25% lên toàn bộ nhôm và thép nhập khẩu, với điểm khác biệt so với chính sách năm 2018 là lần này không có bất kỳ quốc gia nào được miễn trừ, kể cả Canada, Mexico, Brazil, Anh, Nhật Bản và Liên minh châu Âu (EU).

Đến ngày 16/3, ông Trump tiếp tục tái khẳng định lập trường cứng rắn, tuyên bố “không có ngoại lệ” trong việc áp thuế này, và sắc lệnh đã chính thức có hiệu lực từ ngày 12/3. Chính sách thuế quan của Mỹ đã gây ra hiệu ứng domino trên toàn cầu khi nhiều quốc gia lo ngại rằng lượng thép bị chặn vào Mỹ sẽ tràn sang thị trường nội địa của họ. Mexico, ngay từ đầu tháng 3, đã công bố mở cuộc điều tra chống bán phá giá đối với một số loại thép nhập khẩu từ Trung Quốc và Việt Nam, trong bối cảnh chờ đợi quyết định cuối cùng của Mỹ về việc áp thuế 25% lên cả hai nước láng giềng.

Tại châu Âu, EU cũng đã thông báo với Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) về kế hoạch siết chặt các quy định hạn ngạch nhập khẩu đối với thép cuộn cán nóng (HRC) và thép mạ kẽm nhúng nóng (HDG) từ ngày 1/4/2025. Theo đó, đối với thép mạ kẽm, mức trần hạn ngạch đối với loại HDG 4B (sử dụng trong ngành ô tô) được giới hạn ở mức 20% cho nhóm “các quốc gia khác”, trong đó Việt Nam, Thổ Nhĩ Kỳ và Nhật Bản được xác định là các nhà cung cấp chính. Đối với loại HDG 4A, mức trần là 25%, ảnh hưởng trực tiếp đến các nhà xuất khẩu từ Việt Nam, Thổ Nhĩ Kỳ và Đài Loan. Theo hạn ngạch mới, mỗi quốc gia trong nhóm này chỉ được phép xuất khẩu tối đa 118.012 tấn HDG 4A mỗi quý, trên tổng hạn ngạch 472.049 tấn/quý. Đối với HDG 4B, tổng hạn ngạch là 104.770 tấn/quý, đồng nghĩa mỗi quốc gia chỉ có thể xuất khẩu tối đa 20.955 tấn/quý. Ngoài ra, từ ngày 1/7 trở đi, lượng hạn ngạch chưa sử dụng trong các quý trước sẽ không còn được chuyển sang quý tiếp theo đối với thép cán nguội (CRC) và HDG 4A, trong khi quy định này vẫn được giữ nguyên đối với HDG 4B.

Thực tế, trong năm 2024, tổng lượng thép HDG từ Việt Nam, Thổ Nhĩ Kỳ, Đài Loan (Trung Quốc) và Nhật Bản xuất khẩu sang EU đạt 2,15 triệu tấn, bao gồm cả hai loại 4A và 4B. Riêng trong quý IV/2024, Việt Nam đã xuất khẩu 321.405 tấn HDG vào EU, chiếm hơn 56% tổng hạn ngạch của nhóm “các quốc gia khác” cho cả hai loại trong quý đó. Tuy nhiên, từ tháng 4/2025, tổng hạn ngạch mà Việt Nam có thể tiếp cận sẽ giảm xuống còn chưa đến 140.000 tấn, tạo ra áp lực lớn đối với các doanh nghiệp thép Việt Nam vốn đã phụ thuộc vào xuất khẩu.

Chia sẻ tại đại hội đồng cổ đông thường niên năm 2025, ông Lê Phước Vũ, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty Cổ phần Hoa Sen (Mã: HSG), nhấn mạnh rằng trong suốt 10 năm qua, tập đoàn luôn duy trì tăng trưởng nhờ xuất khẩu, với tỷ trọng xuất khẩu chiếm khoảng 60% tổng doanh thu. Tuy nhiên, trước những biến động của thị trường quốc tế, đặc biệt là Mỹ và EU, doanh nghiệp này đang gặp không ít thách thức. Bên cạnh mức thuế 25% áp dụng từ năm 2018 theo Mục 232 dưới nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump, Hoa Sen hiện còn đối diện với cuộc điều tra chống bán phá giá tại Mỹ, dự kiến có kết luận vào cuối năm nay. Trong khi đó, tại thị trường châu Âu, quy định hạn ngạch mới đang khiến hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp ngày càng khó khăn hơn.

Với sự siết chặt của các biện pháp phòng vệ thương mại từ Mỹ, EU và các quốc gia khác, các doanh nghiệp trong ngành cần phải chủ động tìm kiếm giải pháp thích ứng, từ đa dạng hóa thị trường xuất khẩu đến nâng cao chất lượng sản phẩm để đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.