Nghị định 255/2026/NĐ-CP: Khi cơ quan thuế có thêm "vũ khí dữ liệu", doanh nghiệp cần lưu ý gì?

Những năm gần đây, quản lý thuế đang chuyển nhanh từ phương thức hậu kiểm dựa trên hồ sơ giấy sang quản trị bằng dữ liệu số. Với Nghị định 255/2026/NĐ-CP, xu hướng này tiếp tục được đẩy mạnh khi cơ quan thuế có thêm cơ sở pháp lý để khai thác, đối chiếu và phân tích dữ liệu giao dịch liên kết theo chuẩn mực quốc tế. Điều đó đồng nghĩa, doanh nghiệp không chỉ chịu áp lực kê khai đúng mà còn phải chứng minh được bản chất kinh tế của từng giao dịch với bên liên kết.

Đây được xem là bước chuyển đáng chú ý trong quản lý thuế, khi "vũ khí" quan trọng nhất của cơ quan quản lý không còn là các cuộc thanh tra trực tiếp mà là hệ thống dữ liệu được kết nối và phân tích liên tục.

Nghị định 255/2026/NĐ-CP: Khi cơ quan thuế có thêm "vũ khí dữ liệu", doanh nghiệp sẽ đối mặt rủi ro gì?

Quản lý thuế chuyển từ kiểm tra hồ sơ sang phân tích dữ liệu

Theo Điều 21, Điều 22, Điều 23 và Điều 24 của Nghị định 255, cơ quan thuế được giao trách nhiệm thu thập, quản lý, khai thác thông tin về giao dịch liên kết; tiếp nhận báo cáo lợi nhuận liên quốc gia; phối hợp trao đổi thông tin với cơ quan có thẩm quyền và thực hiện các biện pháp quản lý theo quy định của pháp luật về quản lý thuế. Đồng thời, Nghị định cũng quy định trách nhiệm của các bộ, ngành và các cơ quan liên quan trong việc phối hợp cung cấp, chia sẻ dữ liệu phục vụ công tác quản lý thuế.

Những quy định này cho thấy dữ liệu sẽ trở thành nền tảng để cơ quan thuế đánh giá rủi ro, lựa chọn đối tượng thanh tra và xác định dấu hiệu chuyển giá, thay vì chỉ dựa vào hồ sơ doanh nghiệp tự kê khai.

Rủi ro lớn nhất là không chứng minh được bản chất giao dịch

Trong môi trường quản lý dựa trên dữ liệu, doanh nghiệp có thể đối mặt với nhiều rủi ro nếu hồ sơ và thông tin không thống nhất.

Việc doanh nghiệp liên tục báo lỗ nhưng vẫn mở rộng đầu tư, tỷ suất lợi nhuận thấp hơn đáng kể so với doanh nghiệp cùng ngành, hoặc phát sinh nhiều giao dịch với các bên liên kết mà thiếu căn cứ chứng minh theo nguyên tắc giao dịch độc lập đều có thể trở thành tín hiệu để cơ quan thuế đánh giá rủi ro.

Khi không cung cấp hoặc cung cấp không đầy đủ hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết theo quy định, doanh nghiệp có nguy cơ bị cơ quan thuế xác định lại nghĩa vụ thuế trên cơ sở dữ liệu và phương pháp quản lý được pháp luật cho phép. Đây là rủi ro không chỉ về tài chính mà còn ảnh hưởng đến uy tín và khả năng huy động vốn của doanh nghiệp.

Nghị định 255/2026/NĐ-CP: Siết quản lý giao dịch liên kết – Doanh nghiệp phải thay đổi chiến lược thuế và quản trị tập đoàn

Startup và doanh nghiệp Việt Nam cũng chịu tác động mạnh

Một điểm đáng lưu ý là đối tượng chịu tác động của Nghị định 255 không chỉ là doanh nghiệp FDI.

Nhiều startup sau các vòng gọi vốn đã xuất hiện quan hệ sở hữu, quyền điều hành hoặc giao dịch với nhà đầu tư và các doanh nghiệp trong cùng hệ sinh thái. Các tập đoàn tư nhân trong nước có mô hình công ty mẹ - công ty con, doanh nghiệp gia đình có nhiều pháp nhân hoặc doanh nghiệp đang thực hiện hoạt động mua bán, sáp nhập (M&A) cũng cần rà soát lại toàn bộ giao dịch nội bộ.

Nếu trước đây việc lưu giữ tài liệu chủ yếu nhằm phục vụ quyết toán thuế thì nay dữ liệu giao dịch sẽ là căn cứ để cơ quan quản lý đánh giá tính hợp lý của hoạt động kinh doanh trong suốt quá trình doanh nghiệp vận hành.

Quản trị dữ liệu sẽ là "lá chắn" trước rủi ro thuế

Trong bối cảnh cơ quan thuế ngày càng ứng dụng công nghệ và khai thác dữ liệu chuyên sâu, giải pháp hiệu quả nhất không phải là xử lý khi phát sinh thanh tra mà là xây dựng hệ thống quản trị ngay từ đầu.

Doanh nghiệp cần chuẩn hóa chính sách giá giao dịch liên kết; lưu giữ đầy đủ hợp đồng, chứng từ và tài liệu phân tích; rà soát cơ cấu sở hữu, quyền kiểm soát và các giao dịch nội bộ; đồng thời cập nhật hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết thường xuyên theo biến động hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, đầu tư cho hệ thống kế toán, quản trị dữ liệu và kiểm soát nội bộ có thể làm tăng chi phí trong ngắn hạn, nhưng sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ bị điều chỉnh nghĩa vụ thuế và các tranh chấp phát sinh về sau.