Khuyến nghị doanh nghiệp thủy sản siết tuân thủ sở hữu trí tuệ sau cảnh báo từ Hoa Kỳ

Theo VASEP, động thái của Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) cần được xem là “cảnh báo sớm” để doanh nghiệp rà soát toàn diện hệ thống quản trị tuân thủ, đặc biệt trong bối cảnh các thị trường lớn ngày càng siết yêu cầu về minh bạch dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm chuỗi cung ứng.

Một trong những yêu cầu cấp thiết được hiệp hội nhấn mạnh là kiểm tra tính hợp pháp của toàn bộ phần mềm đang sử dụng trong doanh nghiệp. Việc rà soát cần thực hiện đối với hệ điều hành, phần mềm văn phòng, kế toán, quản lý sản xuất, quản lý kho, truy xuất nguồn gốc, thiết kế bao bì, xử lý hình ảnh, quản trị dữ liệu cũng như các nền tảng lưu trữ đám mây.

Cùng với đó, các hồ sơ liên quan đến bản quyền phần mềm như hợp đồng mua giấy phép, hóa đơn, biên bản nghiệm thu và danh sách người dùng cần được lưu trữ đầy đủ để sẵn sàng xuất trình khi đối tác hoặc cơ quan chức năng yêu cầu.

VASEP cũng khuyến nghị doanh nghiệp đẩy nhanh số hóa hồ sơ xuất khẩu và dữ liệu chuỗi cung ứng. Đối với ngành thủy sản, các nhóm dữ liệu quan trọng bao gồm hồ sơ nhà cung cấp nguyên liệu, vùng nuôi hoặc tàu khai thác, mã lô nguyên liệu, nhật ký sản xuất, kết quả kiểm nghiệm, chứng nhận an toàn thực phẩm, hồ sơ truy xuất nguồn gốc, chứng từ hải quan, vận đơn, hóa đơn, hợp đồng, giấy chứng nhận xuất xứ và các tài liệu liên quan đến chứng nhận COA theo Đạo luật Bảo vệ Thú biển (MMPA).

Theo hiệp hội, toàn bộ dữ liệu nên được lưu trữ trên hệ thống có phân quyền truy cập, có dấu thời gian tạo lập, lịch sử chỉnh sửa và khả năng truy xuất nhanh nhằm đáp ứng yêu cầu kiểm tra ngày càng khắt khe từ phía nhà nhập khẩu Hoa Kỳ.

Đối với các doanh nghiệp có thương hiệu riêng hoặc kinh doanh qua hệ thống bán lẻ, VASEP lưu ý cần rà soát lại nhãn hiệu, bao bì, hình ảnh, website và nội dung quảng bá để tránh nguy cơ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của bên thứ ba. Đồng thời, doanh nghiệp nên chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tại các thị trường xuất khẩu trọng điểm, đặc biệt là Hoa Kỳ nếu có định hướng phát triển thương hiệu riêng.

Ngoài ra, các tài liệu truyền thông như catalogue, video quảng bá, hình ảnh sản phẩm cũng cần sử dụng nguồn hợp pháp, tránh nguy cơ vi phạm bản quyền liên quan đến hình ảnh, âm nhạc hoặc phần mềm thiết kế.

Một nội dung khác được VASEP đặc biệt nhấn mạnh là xây dựng “hồ sơ tuân thủ doanh nghiệp” trên nền tảng dữ liệu số. Bộ hồ sơ này cần tích hợp đầy đủ thông tin pháp lý doanh nghiệp, giấy phép sản xuất, chứng nhận hệ thống quản lý chất lượng, chính sách lao động, môi trường, an toàn thực phẩm, bảo mật dữ liệu, sở hữu trí tuệ và quy trình kiểm soát nhà cung cấp.

Theo đánh giá của hiệp hội, đây sẽ là cơ sở giúp doanh nghiệp phản hồi nhanh các yêu cầu thẩm tra từ nhà nhập khẩu, hệ thống bán lẻ, hãng luật hoặc cơ quan quản lý tại thị trường nhập khẩu.

VASEP cho rằng doanh nghiệp không nên chờ đến khi Hoa Kỳ áp dụng các biện pháp thương mại cụ thể mới bắt đầu chuẩn bị. Trong bối cảnh xu hướng tăng cường kiểm soát về truy xuất nguồn gốc, chống gian lận thương mại, trách nhiệm môi trường - xã hội - quản trị (ESG) và tuân thủ chuỗi cung ứng ngày càng rõ nét, năng lực minh bạch dữ liệu và quản trị tuân thủ sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng.

“Doanh nghiệp nào chuẩn hóa dữ liệu sớm, quản trị tuân thủ tốt và có khả năng chứng minh nguồn gốc, trách nhiệm và tính hợp pháp của toàn bộ chuỗi sản xuất sẽ có vị thế tốt hơn khi làm việc với các nhà nhập khẩu Hoa Kỳ cũng như các thị trường khác,” VASEP nhận định.

Trước đó, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ đã công bố Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026, trong đó đưa Việt Nam vào diện “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ — mức cảnh báo cao nhất trong cơ chế Đặc biệt 301. Động thái này có thể dẫn tới khả năng xem xét khởi xướng điều tra theo Điều khoản 301 Đạo luật Thương mại năm 1974.

Theo số liệu của VASEP, trong quý I/2026, xuất khẩu thủy sản Việt Nam đạt 2,64 tỷ USD, tăng 14,4% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ giảm 7,4%, phản ánh áp lực cạnh tranh và tác động ngày càng rõ từ các chính sách thương mại, tiêu chuẩn tuân thủ tại thị trường này.