EU siết kiểm soát vi khuẩn Listeria: Doanh nghiệp thủy sản Việt cần chuẩn bị gì?

Từ ngày 1/7/2026, Quy định sửa đổi (EU) 2024/2895 của Ủy ban châu Âu, sửa đổi Quy định (EC) số 2073/2005 về tiêu chí vi sinh đối với thực phẩm, chính thức có hiệu lực. Điểm thay đổi đáng chú ý là mở rộng trách nhiệm kiểm soát vi khuẩn Listeria monocytogenes đối với thực phẩm ăn liền (Ready-to-Eat - RTE) từ nhà sản xuất sang toàn bộ các chủ thể tham gia chuỗi cung ứng.

Động thái này được đưa ra trong bối cảnh số ca nhiễm khuẩn Listeria tại châu Âu năm 2022 tăng 15,9% so với năm trước, trong khi số ca tử vong do ngộ độc thực phẩm liên quan đến vi khuẩn này ở mức cao nhất trong vòng một thập kỷ.

EU siết kiểm soát vi khuẩn Listeria: Doanh nghiệp thủy sản Việt cần chuẩn bị gì?

Tăng yêu cầu chứng minh an toàn sản phẩm

Theo quy định trước đây, doanh nghiệp chỉ phải chứng minh không phát hiện Listeria monocytogenes trong 25g sản phẩm tại thời điểm thực phẩm rời khỏi cơ sở sản xuất, nếu không thể chứng minh mật độ vi khuẩn luôn dưới ngưỡng 100 CFU/g trong suốt thời hạn sử dụng.

Quy định mới đã mở rộng yêu cầu này. Theo đó, đối với các sản phẩm thực phẩm ăn liền có khả năng tạo điều kiện cho Listeria phát triển, doanh nghiệp phải chứng minh bằng cơ sở khoa học rằng hàm lượng vi khuẩn không vượt quá 100 CFU/g trong toàn bộ thời hạn sử dụng theo điều kiện bảo quản dự kiến. Nếu không có đủ bằng chứng, sản phẩm bắt buộc phải đáp ứng tiêu chí nghiêm ngặt hơn là không phát hiện Listeria trong 25g trong suốt vòng đời thương mại.

Như vậy, EU không đơn thuần chuyển sang chính sách "không dung sai" đối với tất cả thực phẩm ăn liền mà đặt trọng tâm vào năng lực kiểm soát và chứng minh an toàn của doanh nghiệp thông qua các dữ liệu khoa học và hồ sơ kỹ thuật.

Doanh nghiệp thủy sản chịu tác động ra sao?

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), quy định mới không áp dụng đối với toàn bộ sản phẩm thủy sản xuất khẩu sang EU.

Các sản phẩm thủy sản tươi sống, đông lạnh hoặc sản phẩm được ghi rõ phải nấu chín trước khi sử dụng sẽ không thuộc nhóm chịu tác động trực tiếp của quy định. Tuy nhiên, các sản phẩm ăn liền, sản phẩm chế biến sẵn hoặc có thể sử dụng trực tiếp mà không cần gia nhiệt lại sẽ phải đáp ứng các yêu cầu kiểm soát nghiêm ngặt hơn.

Nguyên nhân là vi khuẩn Listeria monocytogenes có khả năng tồn tại và phát triển ngay cả trong điều kiện bảo quản lạnh, đặc biệt đối với các sản phẩm có thời hạn sử dụng dài, độ ẩm cao hoặc đóng gói kín.

Theo đó, việc chỉ kiểm nghiệm thành phẩm trước khi xuất xưởng sẽ không còn đủ. Doanh nghiệp phải xây dựng hồ sơ khoa học chứng minh sản phẩm vẫn bảo đảm an toàn trong suốt quá trình lưu thông và tiêu thụ.

Hồ sơ kỹ thuật sẽ trở thành yêu cầu bắt buộc

Để hỗ trợ doanh nghiệp thực thi quy định mới, Ủy ban châu Âu đã ban hành hướng dẫn về giám sát Listeria và nghiên cứu thời hạn sử dụng đối với thực phẩm ăn liền.

Trong khi đó, Cơ quan An toàn Thực phẩm Ireland (FSAI) cũng khuyến nghị doanh nghiệp tăng cường hệ thống quản lý an toàn thực phẩm, bởi phương pháp kiểm nghiệm theo tiêu chuẩn mới có độ nhạy cao hơn và nguy cơ thu hồi sản phẩm sẽ gia tăng nếu không kiểm soát tốt rủi ro.

Đối với doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản Việt Nam, các nhà nhập khẩu và hệ thống bán lẻ tại EU có thể yêu cầu bổ sung nhiều tài liệu kỹ thuật như: nghiên cứu thời hạn sử dụng (Shelf-life study), dữ liệu giám sát môi trường sản xuất, kế hoạch lấy mẫu, kết quả thẩm tra vệ sinh, hồ sơ kiểm soát sau gia nhiệt và bằng chứng duy trì chuỗi lạnh trong suốt quá trình vận chuyển.

Chủ động thích ứng để giữ vững thị trường EU

Trước yêu cầu mới, VASEP khuyến nghị các doanh nghiệp khẩn trương rà soát danh mục sản phẩm xuất khẩu sang EU, phân loại rõ nhóm thực phẩm ăn liền và không ăn liền để áp dụng đúng tiêu chuẩn.

Đối với sản phẩm ăn liền có nguy cơ phát triển Listeria, doanh nghiệp cần đánh giá lại thời hạn sử dụng, điều kiện bảo quản và xây dựng đầy đủ hồ sơ khoa học chứng minh sản phẩm đáp ứng giới hạn vi sinh theo quy định.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp cần tăng cường chương trình giám sát môi trường sản xuất, đặc biệt tại khu vực sau gia nhiệt; rà soát kế hoạch HACCP, quy trình vệ sinh nhà xưởng và kiểm soát chặt chẽ chuỗi cung ứng lạnh nhằm hạn chế nguy cơ tái nhiễm vi khuẩn.

Ngoài ra, nhãn hàng hóa và hướng dẫn sử dụng cũng cần được cập nhật đầy đủ, bảo đảm phản ánh đúng bản chất của sản phẩm. Với những sản phẩm bắt buộc phải nấu chín trước khi sử dụng, doanh nghiệp cần ghi rõ hướng dẫn gia nhiệt và điều kiện bảo quản để tránh bị xếp vào nhóm thực phẩm ăn liền.

Theo các chuyên gia, quy định mới của EU không chỉ siết chặt tiêu chí vi sinh mà còn chuyển trọng tâm sang năng lực quản trị chất lượng và khả năng chứng minh an toàn của doanh nghiệp trong toàn bộ vòng đời sản phẩm. Đây vừa là thách thức, vừa là động lực để ngành thủy sản Việt Nam nâng cao tiêu chuẩn sản xuất, đáp ứng tốt hơn các yêu cầu của thị trường xuất khẩu cao cấp, qua đó giảm nguy cơ bị cảnh báo hoặc trả hàng trong thời gian tới.