Giá do Grab tự quyết, Nhà nước giám sát đến đâu?

Một doanh nghiệp không thuộc diện Nhà nước định giá không phải xin cơ quan quản lý duyệt từng mức giá trước khi bán dịch vụ. Nhưng điều đó không có nghĩa giá, phí và cách doanh nghiệp phân chia tiền trên thị trường nằm ngoài sự kiểm tra.

Đây chính là ranh giới pháp lý đang được nhìn rõ hơn từ vụ việc của Grab.

Không duyệt giá không có nghĩa là buông quản lý

Luật Giá số 16/2023/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2024 và tiếp tục được sửa đổi bởi Luật số 140/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Tinh thần chung của pháp luật giá là tôn trọng quyền tự định giá và cạnh tranh về giá của tổ chức, cá nhân kinh doanh.

Công ty Grab áp dụng phụ phí, giá cước tăng vọt giờ cao điểm, khi mưa lụt hay “thời tiết nắng nóng gay gắt” khiến phát sinh nhiều ý kiến trái chiều. Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng - Bộ Công Thương đã nhiều lần tiến hành làm việc với các bên liên quan.

Với hàng hóa, dịch vụ thuộc diện kê khai giá, doanh nghiệp thực hiện thông báo mức giá sau khi quyết định hoặc điều chỉnh giá. Đây là cơ chế để cơ quan quản lý có dữ liệu theo dõi thị trường, không phải thủ tục xin phép trước để được bán với mức giá đó. Bộ Tài chính cũng nêu rõ việc kê khai giá theo Luật Giá 2023 không làm ảnh hưởng đến quyền ra quyết định giá của doanh nghiệp.

Nhà nước vì vậy quản lý giá bằng nhiều lớp công cụ: bình ổn giá, định giá đối với những hàng hóa, dịch vụ thuộc danh mục Nhà nước định giá, kê khai giá, niêm yết giá, kiểm tra yếu tố hình thành giá và theo dõi diễn biến thị trường.

Vấn đề nằm ở chỗ mỗi ngành, mỗi loại hình dịch vụ có thể chịu một cơ chế khác nhau.

Giá tự quyết vẫn phải nằm trong “luật chơi”

Với vận tải, pháp luật hiện hành phân biệt các loại hình vận tải hành khách, trong đó có taxi và vận tải theo hợp đồng. Nghị định 158/2024/NĐ-CP quy định về hoạt động vận tải đường bộ và đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 218/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 10/8/2026.

Đáng chú ý, dịch vụ vận tải hành khách bằng taxi thuộc nhóm hàng hóa, dịch vụ đặc thù có cơ chế kê khai giá tại địa phương theo quy định về giá. Trong khi đó, không thể chỉ dựa vào khái niệm “xe công nghệ” để mặc nhiên áp cùng một cơ chế quản lý giá cho mọi dịch vụ được cung cấp qua ứng dụng.

Đây là lý do khi xem xét Grab, cơ quan quản lý phải nhìn vào bản chất từng dịch vụ, cách hình thành giá và quan hệ giữa nền tảng với khách hàng, tài xế.

Công cụ quan trọng nằm ở dữ liệu

Ngày 8/9, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia đề nghị Grab cung cấp thông tin, tài liệu về giá cước, phí, chiết khấu và các khoản khấu trừ đối với khách hàng và đối tác tài xế.

“Phụ phí nắng nóng” hoặc các loại phí, phụ phí khác do Grab áp dụng nếu được cộng trực tiếp vào giá cước sẽ làm thay đổi tổng cước phí mà người tiêu dùng phải trả, do đó phải được thông báo đầy đủ, rõ ràng cho người tiêu dùng trước khi áp dụng theo quy định của pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Cơ quan này đồng thời đề nghị một số doanh nghiệp gọi xe khác cung cấp dữ liệu để so sánh, đánh giá. Đến ngày 14/9, Ủy ban cho biết vụ việc vẫn đang được tiếp tục thu thập, xác minh, đánh giá trước khi có kết luận cụ thể.

Như vậy, bước đi hiện tại không phải là cơ quan Nhà nước áp ngay một mức giá hoặc một tỷ lệ chiết khấu mới cho Grab. Điều đang được làm là lấy dữ liệu để xác định cơ chế giá, phí và khấu trừ thực tế vận hành ra sao.

Đây cũng là điểm quan trọng đối với doanh nghiệp nền tảng. Khi giá được xây dựng bằng thuật toán, thay đổi theo thời điểm, khu vực hoặc cung cầu, cơ quan quản lý không nhất thiết phải can thiệp vào từng con số. Nhưng doanh nghiệp vẫn phải chịu sự kiểm tra về tính minh bạch, điều kiện giao dịch và việc tuân thủ pháp luật cạnh tranh.

“Linh động” không đồng nghĩa với tùy ý

TS-LS Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính pháp, cho rằng trước hết cần kiểm tra cơ chế tính phí, mức độ minh bạch và sức mạnh thị trường của nền tảng, thay vì mặc nhiên áp một mức trần chiết khấu. Ông nhấn mạnh: “Linh động” không thể đồng nghĩa với “tùy ý”.

Theo ông Cường, nếu nền tảng có ưu thế vượt trội về công nghệ, dữ liệu và khả năng quyết định, trong khi bên còn lại gần như chỉ có lựa chọn chấp nhận hoặc không sử dụng nền tảng, vấn đề cần được xem xét dưới góc độ sức mạnh thị trường và khả năng thương lượng.

Trong khi đó, luật sư Trần Xuân Tiền, Trưởng Văn phòng Luật sư Đồng Đội, tập trung vào một yêu cầu khác: minh bạch thông tin. Theo ông, giá thay đổi theo thời điểm, khu vực hoặc quan hệ cung - cầu không mặc nhiên là vi phạm; điều quan trọng là hành khách phải biết tổng số tiền phải thanh toán, còn tài xế phải biết số tiền thực tế được hưởng và các khoản bị khấu trừ.

Nhìn từ vụ Grab, câu chuyện vì thế không đơn thuần là Nhà nước có nên “quản giá” hay không. Bài toán thực tế là quản bằng dữ liệu, minh bạch, pháp luật cạnh tranh và bảo vệ quyền lợi của các bên, thay vì biến cơ chế thị trường thành cơ chế xin - cho về giá.

Với doanh nghiệp nền tảng, quyền tự quyết giá vẫn là một phần của hoạt động kinh doanh. Nhưng càng sử dụng thuật toán để quyết định giá và phân chia doanh thu, yêu cầu giải thích được cách tính, công bố rõ nghĩa vụ của các bên và lưu giữ dữ liệu giao dịch càng trở nên quan trọng.

Kết quả cuối cùng của vụ Grab sẽ cho thấy cơ quan cạnh tranh đánh giá các dữ liệu thu thập được như thế nào. Nhưng ngay từ lúc này, một nguyên tắc đã rõ: Nhà nước không nhất thiết quyết định thay doanh nghiệp từng mức giá, song doanh nghiệp cũng không thể đứng ngoài các “luật chơi” của thị trường.