Doanh nghiệp nhà nước: Chìa khóa dẫn dắt, thách thức khơi thông nguồn lực và cạnh tranh

Thách thức lớn trong vai trò dẫn dắt và khơi thông nguồn lực

Tại Diễn đàn “Doanh nghiệp Nhà nước: Nâng cao năng lực cạnh tranh và vai trò dẫn dắt” diễn ra ngày 20/11/2025, bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính), cho biết, quan điểm chỉ đạo của Đảng đối với DNNN đã có sự phát triển qua các thời kỳ, từ việc sắp xếp, củng cố và cổ phần hóa thí điểm trong giai đoạn 1991-2001, đến việc khẳng định DNNN giữ vai trò chủ đạo trong những ngành then chốt (2001-2016). Đặc biệt, Nghị quyết số 12-NQ/TW năm 2017 của Ban chấp hành Trung ương khóa XII đã tái khẳng định DNNN là lực lượng vật chất quan trọng, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế và thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội. Mục tiêu đặt ra là phải cơ cấu lại, đổi mới và nâng cao hiệu quả DNNN trên nền tảng công nghệ hiện đại và quản trị theo chuẩn mực quốc tế.

Theo bà Thủy, DNNN đã và đang thực hiện tốt vai trò là trụ cột của nền kinh tế. Mặc dù số lượng DNNN đã giảm mạnh (cả nước còn 866 doanh nghiệp có vốn nhà nước), và chỉ chiếm khoảng 0,23% tổng số doanh nghiệp, nhưng khu vực này đóng góp ngân sách trung bình đạt 34,2% tổng thu ngân sách trong giai đoạn 2017-2023. Tính đến cuối năm 2024, các DNNN (không tính 04 ngân hàng thương mại nhà nước) quản lý tổng tài sản trên 4,3 triệu tỷ đồng, vốn chủ sở hữu trên 1,9 triệu tỷ đồng, với lợi nhuận trước thuế đạt 256.243 tỷ đồng. Đáng chú ý, hiệu suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) của DNNN đạt 13% vào năm 2024, cao nhất trong các khu vực doanh nghiệp. Hiệu suất sinh lời trên tài sản (ROA) đạt 6%, cao hơn khối FDI (khoảng 4%) và khối tư nhân (khoảng 1%).

Bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước - Bộ Tài chính (Ảnh: Phan Chính).

Bà Thủy cho biết doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò chi phối trong nhiều ngành, lĩnh vực chiến lược như an ninh năng lượng với EVN, PVN, Petrolimex chiếm khoảng 50% thị phần bán lẻ xăng dầu; công nghiệp điện tử viễn thông với Viettel, VNPT và MobiFone nắm hơn 97% thị phần thuê bao băng rộng di động; phát triển hạ tầng giao thông với các đơn vị như VNA, Tổng công ty Tân Cảng Sài Gòn và ACV; cùng lĩnh vực an ninh lương thực với Vinafood I và Vinafood II. Các tập đoàn, tổng công ty này cũng đi đầu trong ứng dụng công nghệ mới, đồng thời là công cụ quan trọng góp phần ổn định kinh tế vĩ mô và thực hiện những nhiệm vụ chính trị – xã hội, nhất là trong thời kỳ dịch Covid-19 và các đợt thiên tai.

Bà Nguyễn Thu Thủy cho biết, mặc dù đạt được những kết quả ấn tượng, DNNN vẫn đối diện với nhiều hạn chế và thách thức, khiến hiệu quả hoạt động chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ.

Một trong những hạn chế lớn nhất là vai trò dẫn dắt và khả năng tạo liên kết còn yếu. Phần lớn doanh nghiệp nhà nước hoạt động theo mô hình khép kín, tự thực hiện gần như toàn bộ chuỗi sản xuất nội bộ, chưa mở ra nhiều cơ hội để doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác tham gia vào chuỗi giá trị.

Doanh nghiệp nhà nước đóng vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế.

Vấn đề thứ hai nằm ở việc nguồn lực về vốn và tài sản chưa được khai thông hiệu quả. Các quy định về phân công và phân cấp thẩm quyền đầu tư vẫn còn bó hẹp, chưa trao cho doanh nghiệp quyền tự chủ đầy đủ đối với những dự án quy mô lớn. Trình tự và thủ tục đầu tư vốn nhà nước trở lại doanh nghiệp còn phức tạp, kéo dài, khiến hoạt động đầu tư mới bị hạn chế. Điều này làm cho năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước khó theo kịp tốc độ phát triển của thế giới.

Tính chủ động, quản trị và cổ phần hóa còn nhiều bất cập

Bà Nguyễn Thu Thủy khẳng đinh, tính chủ động và sức cạnh tranh trong hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước vẫn còn hạn chế. Quy trình ra quyết định phức tạp, phải chờ ý kiến chấp thuận từ cơ quan đại diện chủ sở hữu khiến nhiều cơ hội đầu tư và kinh doanh bị bỏ lỡ. Hoạt động đầu tư còn mang tính rời rạc, thiếu sự phối hợp và liên kết để tận dụng các lợi thế chung, đồng thời chưa tham gia sâu vào chuỗi giá trị trong nước và quốc tế.

Cũng theo bà Bà Nguyễn Thu Thủy, hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước vẫn chưa tương xứng với nguồn lực đang nắm giữ. Mặc dù có những tín hiệu tích cực, vẫn còn 70 trong số 815 doanh nghiệp bị lỗ trong năm 2024. Đáng chú ý, 164 doanh nghiệp — tương đương 20% — vẫn còn lỗ lũy kế với tổng số lỗ lên tới 106.078 tỷ đồng. Việc xử lý các doanh nghiệp yếu kém, thua lỗ kéo dài vẫn chưa được thực hiện dứt điểm và hiệu quả.

Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) cho hay, trong công tác quản trị, tiến trình đổi mới vẫn diễn ra chậm, chưa tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế như quản trị dựa trên nền tảng số hay các nguyên tắc quản trị của OECD. Bên cạnh đó, tiến độ cổ phần hóa và thoái vốn nhà nước tiếp tục chậm trễ, còn nhiều vướng mắc, chưa đáp ứng được yêu cầu kế hoạch, thậm chí kéo dài thời gian quyết toán sau cổ phần hóa tại một số doanh nghiệp.

“Để hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045 và duy trì tốc độ tăng trưởng bền vững, doanh nghiệp nhà nước cần thúc đẩy những cải cách mang tính đột phá. Trọng tâm là cơ cấu lại theo hướng tinh gọn và hiệu quả hơn, phát huy vai trò tiên phong trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, đồng thời tăng cường liên kết với khu vực tư nhân để trở thành lực lượng vật chất quan trọng, góp phần đưa nền kinh tế phát triển lâu dài và vững chắc”, bà Thủy chia sẻ thêm.