Chính sách đặc thù để thúc đẩy hệ thống đường sắt đô thị tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh

Đường sắt đô thị là một phần quan trọng trong hệ thống giao thông của các thành phố lớn, đặc biệt là Hà Nội và TP.HCM, nơi mật độ dân cư cao và tình trạng tắc nghẽn giao thông ngày càng nghiêm trọng. Tuy nhiên, trong những năm qua, tiến độ triển khai xây dựng mạng lưới đường sắt đô thị ở hai thành phố này vẫn rất chậm chạp, chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế. Để thúc đẩy tiến độ và giải quyết những khó khăn vướng mắc, nhiều ý kiến cho rằng cần có cơ chế đặc thù, những chính sách đặc biệt giúp tháo gỡ các rào cản về thủ tục, vốn đầu tư và quản lý dự án.

Sáng ngày 10/2/2025, Thường trực Ủy ban Kinh tế Quốc hội đã họp mở rộng để thẩm tra Nghị quyết của Quốc hội về việc thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển hệ thống đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP.HCM. Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế, ông Vũ Hồng Thanh khẳng định, tiến độ triển khai các dự án này trong nhiều năm qua quá chậm. Từ năm 2007 đến nay, duy nhất tuyến Cát Linh - Hà Đông tại Hà Nội mới được đưa vào vận hành, một con số không đáng tự hào với tiềm năng và nhu cầu của hai thành phố lớn này.

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế - Quốc hội, ông Vũ Hồng Thanh cho rằng nếu tiến độ thi công vẫn duy trì như trước, hệ thống đường sắt đô thị sẽ không thể hoàn thiện đúng hạn, dẫn đến tình trạng giao thông ngày càng tồi tệ. Ông cho rằng cần phải có những chính sách đặc thù để rút ngắn quy trình thủ tục, giúp các dự án có thể triển khai nhanh chóng và hiệu quả hơn.

Đường sắt đô thị là một phần quan trọng trong hệ thống giao thông của các thành phố lớn, đặc biệt là Hà Nội và TP.HCM

Trong cuộc họp, Thứ trưởng Bộ Giao thông Vận tải, ông Nguyễn Danh Huy, đã trình bày tóm tắt về Dự thảo Nghị quyết, trong đó quy định 6 nhóm chính sách đặc thù. Một trong những nhóm chính sách quan trọng là cơ chế huy động nguồn vốn. Các đề xuất bao gồm việc Thủ tướng Chính phủ có thể quyết định bố trí kế hoạch đầu tư công trung hạn và hàng năm cho địa phương, cũng như huy động vốn ODA và vốn vay ưu đãi mà không cần lập Đề xuất dự án.

Ngoài ra, một số chính sách về trình tự thủ tục cũng được đưa ra, bao gồm việc bỏ qua các bước lập, thẩm định, quyết định chủ trương đầu tư và cho phép UBND thành phố quyết định các vấn đề liên quan đến phân chia dự án thành các tiểu dự án, chỉ định thầu hoặc gia hạn thời gian thực hiện. Điều này sẽ giúp rút ngắn thời gian triển khai dự án, tạo điều kiện cho việc thi công nhanh chóng hơn.

Mặc dù các chính sách đặc thù được đa số các đại biểu ủng hộ, song vẫn có những ý kiến trái chiều, đặc biệt là về vấn đề chỉ định thầu. Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục Tạ Văn Hạ bày tỏ lo ngại rằng việc chỉ định thầu có thể dẫn đến tiêu cực và thiếu minh bạch. Ông Tạ Văn Hạ nhấn mạnh rằng chỉ định thầu chỉ nên được áp dụng trong trường hợp thật sự cấp bách, và các dự án đường sắt đô thị không chỉ là công trình giao thông mà còn là biểu tượng văn hóa, du lịch của thành phố, nên vấn đề thiết kế kiến trúc cần phải được quan tâm đúng mức.

Một trong những vấn đề cần làm rõ là nguồn vốn để triển khai các dự án. Theo Bộ GTVT, tổng nhu cầu vốn đầu tư cho hệ thống đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP.HCM ước tính khoảng 3.065.100 tỷ đồng. Ngân sách Trung ương hỗ trợ có mục tiêu khoảng 424.850 tỷ đồng, còn lại sẽ do ngân sách địa phương của hai thành phố Hà Nội và TP.HCM đảm bảo.

Mặc dù nguồn vốn từ ngân sách địa phương là rất lớn, nhưng đại biểu Trịnh Xuân An cho rằng cần phải xem xét mở rộng hình thức huy động vốn từ các nhà đầu tư chiến lược, đặc biệt là vốn tư nhân, để không chỉ phụ thuộc vào ngân sách nhà nước.

Một yếu tố quan trọng không thể thiếu trong việc triển khai các dự án đường sắt đô thị là công tác giải phóng mặt bằng. Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế Nguyễn Hải Nam cho rằng cần có chính sách đặc biệt về giải phóng mặt bằng để tạo điều kiện thuận lợi cho việc triển khai các dự án. Việc này có thể giảm bớt thời gian chờ đợi và giúp đẩy nhanh tiến độ thi công.

Tổng kết lại, Chủ nhiệm Vũ Hồng Thanh đã khẳng định rằng các ý kiến của các đại biểu trong phiên họp đều đồng tình với việc áp dụng cơ chế đặc thù để phát triển hệ thống đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP.HCM. Ông đề nghị Ban soạn thảo Nghị quyết cần chú ý đến những vấn đề mà đại biểu nêu ra, đồng thời làm rõ hơn về nguồn vốn để đảm bảo tiến độ và hiệu quả của các dự án.

Trong bối cảnh giao thông đô thị ngày càng khó khăn, việc phát triển hệ thống đường sắt đô thị không chỉ có ý nghĩa về mặt giao thông mà còn góp phần nâng cao chất lượng sống cho người dân. Chính vì vậy, việc sớm đưa các cơ chế đặc thù vào thực tiễn sẽ giúp các thành phố lớn của Việt Nam có một hạ tầng giao thông hiện đại và đồng bộ hơn trong tương lai gần.